(1328-1256ش)، ادیب و پژوهشگر برجسته فرهنگ و تاریخ ایران.
زندگی و زمانه
میرزا محمّد قزوینی، فرزند عبدالوهاب، سال 1256ش در محلۀ دروازهقزوین تهران متولد شد. ادبیات عرب، فقه، اصول، کلام و حکمت را در مدارس علمیه تهران و از حضرات آیات: شیخ فضلاللّه نوری، میرزا حسن آشتیانی و شیخ هادی نجمآبادی آموخت؛ و زبان فرانسه را نیز از ذکاءالملک فروغی فراگرفت.
در پی سفر او به لندن در سال 1283ق و مشاهدۀ عظمت کتابخانۀ آن شهر و تأمّل در آن همه کتاب به زبانهای مختلف، شوق مطالعه در وی فوران کرد. در طول چند دهه اقامت در چند شهر اروپا، با خاورشناسان برجستهای همچون ادوارد براون، لویی ماسینیون و هانری ماسه آشنا شد و با آنها بهویژه در مسائل فرهنگی ایران همکاری داشت و از این طریق، روش تحقیق را از آنها آموخت. در همین دورۀ اقامت در اروپا، بخشی از آثارش تحقیق و منتشر شد و سرانجام سال ۱۳۱۸ش به ایران بازگشت.
خدمات و افتخارات
استاد قزوینی، در تهران پیوسته به تدریس، مطالعه و نگارش میپرداخت. او در تحقیق دقت فراوان داشت و برای آثارش وقت زیاد صرف میکرد. این دقت سبب شد آنگونه که انتظار میرفت، آثار فراوانی از خود بهجا نگذارد. بخشی از آثار او در واقع مقدمه بر کتابهای دیگران است که از ذکر آنها صرفنظر میکنیم. بخشی از آثار تألیفی وی به شرح زیر است:
بیست مقاله (در دو جلد، شامل 35 مقاله!)، رساله در شرح احوال شیخ ابوالفتوح رازی، رسالۀ ممدوحین سعدی، یادداشتهای قزوینی، مقالهای تاریخی و انتقادی دربارۀ کتاب «نفثة المصدور»، رساله در شرح حال مسعود سعد سلمان، شرح حال ابوسلیمان منطقی سجستانی.
آثار وی در تحقیق و تصحیح متون عبارتاند از: تاریخ جهانگشای جوینی، تذکرة الاولیاء، چهارمقالۀ نظامی عروضی سمرقندی، دیوان حافظ شیرازی، شدّ الازار فی حطّ الاوزار عن زوّار المزار (با همکاری عباس اقبال)، مرزباننامه، المعجم فی معاییر اشعار العجم، سمط العلی للحضرة العلیا.
درگذشت
استاد قزوینی، سال ۱۳۲۸ش در تهران چشم از جهان فروبست و در آستان حضرت عبدالعظیم(ع)، رواق شیخ ابوالفتوح رازی به خاک سپرده شد.
منابع: زندگینامه رجال و مشاهیر ایران، ج5، ص174-178؛ «علامۀ معاصر آقای محمّد قزوینی»، محمّد معین، نامۀ فرهنگستان (قدیم)، خرداد 1329ش.
