(1325-1262ش)، از رجال علمی و فرهنگی کشور.
زندگی و زمانه
استاد غلامحسین در 15 ذیحجّه 1300ق (1262ش) در شیراز به دنیا آمد. پدرش میرزا علیمحمّد، مشهور به ملّا باشی و منشیباشی، منشی سلطان حسین میرزا جلالالدوله، حاکم فارس بود. برادرش عبدالرحیمخان نشریه رهنما را در شیراز منتشر میکرد و به این نام نیز معروف شده بود، ازاینرو خانوادهاش نام خانوادگی «رهنما» را برگزیدند. غلامحسین تحصیلات مقدماتی را در شیراز نزد پدرش گذراند، به همراه وی به تهران رفت و دورۀ متوسطه را در مدرسه علمیه در رشته ریاضی و طبیعی به پایان برد. او نزد عبدالغفّار نجمالملک اصفهانی، ریاضی و هیئت خواند و در کلاسهای درس علیاصغر مؤدّب نفیسی، فیزیک را تکمیل کرد. رهنما در 1320ق (1281ش) در وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه (وزارت آموزش و پرورش کنونی) استخدام شد و به تدریس پرداخت. او در مدرسه با معلمان خود از جمله محمّدعلی فروغی همکار شد.
میرزا غلامحسین رهنما در 1303ش عضو انجمنی شد که در وزارت جنگ و معارف تأسیس گردید، و به همراه یحیی دولتآبادی، عیسی صدّیق اعلم و غلامرضا رشید یاسمی، به وضع واژهها و اصطلاحهای نظامی پرداختند. گفته شده که رهنما در 1305ش به عضویت دائم مجمع نجومی فرهنگستان علوم فرانسه نیز پذیرفته شد. او در دولت سوم مهدیقلی هدایت (1310-1312ش)، وزیر معارف شد و در شورای عالی معارف عضویت داشت.
وی در آبان 1314 از رسالۀ دکتریاش در رشتۀ علوم، با عنوان «نسبت محیط به قطر»، در دانشگاه تهران دفاع کرد و در 1314ش، عضو پیوسته فرهنگستان ایران شد و در «کمیسیون فرهنگ فارسی و واژهگزینی و گردآوری واژه» به فعالیت پرداخت. او همچنین ریاست کمیسیون لغت و کمیسیون اصطلاحات علمی فرهنگستان را برعهده گرفت. در 1317ش در سازمان پرورش افکار، ریاست کمیسیون کتابهای درسی به رهنما محوّل شد. رهنما در 1324ش معاون دانشگاه تهران شد و با حفظ این سمت و نیز مسئولیت ریاست دانشکده فنی، در همان سال در دولتهای ابراهیم حکیمی و محسن صدر، تصدی وزارت فرهنگ را به عهده گرفت.
خدمات و افتخارات
استاد رهنما به پاس خدمات و مراتب لیاقت، نشان نقرۀ علمی درجه سوم، و چندی بعد نشان طلای علمی درجه سوم را دریافت کرد. او افزون بر تدریس، عضو هیئت دولت بود و با تشکیلات فرهنگی و آموزشی همکاری میکرد.
رهنما همچنین از کسانی بود که لایحه قانون تأسیس دانشگاه تهران را تهیه کرد و در تجدید نظر و تدوین کتابهای درسی مدارس با محمّدعلی فروغی، عیسی صدّیق اعلم و علیاکبر سیاسی، به همکاری پرداخت.
استاد احمد آرام از شاگردان رهنما، او را نخستین ویراستار ایرانی به مفهوم کنونی آن و فردی صاحب اندیشه در زبان فارسی دانسته است. به گفتۀ او، رهنما نخستین کسی است که در اندیشه استفاده از واژههای فارسی به جای واژههای بیگانه بود.
رهنما معلمی دقیق و پرحوصله بود، مصطلحات علوم زمان را میدانست و اصطلاحات ریاضی را به همان نحو که آموخته بود، در تدریس و تألیف به کار میبرد. او طبع شاعری نیز داشت و گاهی به تفنّن شعر میسرود. رهنما، زبان فارسی، عربی و فرانسه را به خوبی میدانست و با زبان آلمانی نیز آشنایی داشت.
او در نشر مجله فروغ تربیت، که ناشرش ابوالحسن فروغی (م 1338ش) بود، همکاری میکرد. مقالات او در شمارههای مختلف مجله به چاپ رسیده است. رهنما همچنین در حوزه علوم ریاضی، آثاری از خود بهجا گذاشته است.
شاگردان
بسیاری از مشاهیر علمی و ادبی همچون سعید نفیسی، عباس اقبال، حسین گلگلاب، محسن هشترودی، احمد بیرشک و اسداللّه آلبویه، از شاگردان رهنما بودند. حتی محمّد مصدق (م 1345ش) نیز از شاگردان خصوصی او بود.
درگذشت
استاد غلامحسین رهنما در اردیبهشت 1325 براثر سکتۀ قلبی درگذشت و در شهر ری، جوار مرقد حضرت عبدالعظیم(ع) در رواق کنونی آیة اللّه کاشانی به خاک سپرده شد.
منبع: دانشنامۀ جهان اسلام، ج20، مدخل «رهنما، غلامحسین»، نوشتۀ شهلا طهماسبی.
