(1338-1297ق)، مبارز در زمان قاجار.
زندگی و زمانه
شیخ محمد خیابانی فرزند عبدالحمید، سال ۱۲۹۷ق در خامنه از توابع شبستر دیده به جهان گشود. تحصیلات ابتدایی را در زادگاهش سپری کرد و سپس در روسیه مدتی نزد پدر به تجارت پرداخت. به دلیل گرایش روحی به آموختن علم، در بازگشت به خامنه، کسبوکار تجاری را رها کرد و در تبریز به سلک روحانیت درآمد.
وی در کنار آموختههای خود از علوم و معارف دین، به فراگیری هیئت، نجوم، حساب، فلسفه، طبیعیات و تاریخ نیز پرداخت. آیة اللّه سیّد ابوالحسن انگجی و منجّم معروف میرزا عبدالعلی از استادان او بودند. طولی نکشید که خود نیز به تدریس فقه، اصول، نجوم و ریاضی پرداخت. شیخ محمد خیابانی شوهر عمه مقام معظم رهبری آیة اللّه سیّد علی خامنهای بود.
خدمات و افتخارات
شیخ محمد، بهزودی در زمرۀ علمای مطرح تبریز درآمد و به امامت مسجد جامع و مسجد کریمخانِ تبریز مشغول شد. میگویند: هزار نفر در نماز جماعتش حضور مییافتند. امامت جماعت و نیز مدرّس بودن، به وی امکان داد با تودهها و نخبگان جامعه ارتباط برقرار کند. بعد از صدور فرمان مشروطیت، به انجمن ملی تبریز (انجمن ایالتی) پیوست و توانست خدماتی مهم در سطح شهر و کشور به انجام رساند. همچنین به دلیل اقامت در محله «خیابان» تبریز، به «خیابانی» معروف شد.
در انقلاب مشروطیت ایران، هنگامی که قوای محمدعلی شاه تبریز را محاصره کردند و راه آذوقه و آب را بر مردم شهر بستند، شیخ خیابانی دوش به دوش مجاهدین و آزادیخواهان از شهر دفاع کرد و با نیروی استبداد به نبرد پرداخت.
وی در دوره دوم قانونگذاری (۱۳۲۷ق) از تبریز به نمایندگی مجلس انتخاب شد. درباره مجلس او همواره اظهار میداشت: «ما مجلسی میخواهیم که نمایندگان دلخواه مردم در آن نشسته و با آلام و احتیاجات دمکراسی آشنا باشد نه یک دام خیانت و تزویر که در دارالخلافۀ تهران گسترانیده شده باشد».
در جریان اولتیماتوم روس به ایران در ۱۳۲۹ق، خیابانی یکی از معترضان مهم به شمار میرفت و کاملاً با اقلیت مجلس، متفق و داخل فراکسیون آنها شد و رسماً عضو مهم تشکیلات فرقه دموکرات ایران گردید و سخت با اولتیماتوم مخالفت کرد.
بعد از انقلاب فوریه و سقوط دولت استبدادی روس، آزادیخواهان آذربایجان دست به کار شدند، و خیابانی حزب دموکرات آذربایجان را که پنج سال به حال تعطیل بود، احیا کرد و روزنامه تجدد، ارگان حزب را دایر ساخت.
شهید خیابانی در کنار علما و چهرههای نیرومند مذهبی و مردمی بهویژه آیة اللّه سیّد حسن مدرس، از مخالفان جدی قرارداد ۱۹۱۹م ایران و انگلیس بود. در همین زمینه در تاریخ ۱۷ فروردین ۱۲۹۹ (۱۳۳۸ق) دموکراتهای تبریز به رهبری خیابانی قیام کردند و با راهپیمایی گروهی از دانشآموزان شهر و حمایت مردم از آنها و تعطیل بازارها، قیام علنی به مدت شش ماه صورت گرفت. خیابانی هر روز عصرها ضمن نطق و بیان کافی، هدف آزادیخواهان و ملّیون آذربایجان را به سمع عموم میرساند و مردم را برای حفظ آزادی و استقلال ایران تشویق میکرد.
فعالیت شیخ محمد خیابانی در جهت ایجاد یک تحول اساسی در سیستم حکومتی ایران و رفع موانع آزادی دور میزد. وی حصول چنین آرزویی را جز از طریق انقلاب نمیجست. قیام خیابانی، ادامۀ جنبش مشروطه و نهضتی علیه نفوذ بیحدوحصر بیگانگان مخصوصاً قرارداد ۱۹۱۹م به شمار میرود و تجزیهطلبی و استقلال آذربایجان جایگاهی در اندیشههای وی نداشت.
شهادت
در ذیحجّه ۱۳۳۸ به فرمان فرمانفرمای آذربایجان، قیام خیابانی برچیده شد و خود او نیز به شهادت رسید. جسدش ابتدا در گورستان امامزاده سیّد حمزه در تبریز دفن شد و بنا بر مشهور، سال 1351ش استخوانهایش به شهر ری منتقل شد و در آستان حضرت عبدالعظیم(ع)، شبستان کنونی امام خمینی دفن شد.
منبع: «افکار و اندیشههای شیخ محمد خیابانی»، حسین رضانژاد، چاپ شده در: مطالعات تاریخی، ش44، بهار 1393ش.
