(1343-1266ش)، شاعر و مبارز مشروطهخواه.
زندگی و زمانه
نظام وفا فرزند محمود، سال 1266ش در شهر آران کاشان دیده به جهان گشود. پدرش میرزا محمود، امام جمعه شهر بود. پس از فراگیری خواندن و نوشتن، برای ادامۀ تحصیل به کاشان رفت و ادبیات فارسی و عربی را آموخت. فقه و اصول و کلام را از سیّد محمّدرضا مجتهد پشتمشهدی استفاده کرد. مدتی نیز به تحصیل علم طب قدیم در نزد میرزا محمّدعلی آقاجمال پرداخت.
خدمات و افتخارات
هجده سال داشت که به جمع فعالان مشروطه و هستۀ اولیه جنبش در کاشان، یعنی «انجمن تشویق» پیوست و در کنار مبارزان مشروطه با قوای استبداد و با یاغیها مبارزه کرد. وی جزو محصلان اولین مدرسه به سبک جدید به نام «مدرسۀ علمیه» بود که مشروطهخواهان کاشان دایر کرده بودند. پس از آن به تهران آمد و از فعالان نهضت در تهران بود و پس از اینکه مجلس به توپ بسته شد، همراه دیگر مدافعان و رهبران مشروطه در زندان باغ شاه گرفتار آمد.
پس از آزادی از زندان، مدتی برای تحصیل علوم مختلف به نجف و عتبات عالیات رفت. پس از بازگشت در واقعه جنگ جهانی اول و هجوم روسها عهدهدار ریاست دفتر کل حکومتی کاشان و اداره قشون شد. با اشغال شهر از سوی روسها و قزاقها به تهران گریخت. پس از آن، وی در تهران بیشتر به شغل معلمی روی آورد و تا پایان عمر به شاعری و نویسندگی ادامه داد. گزارشهای وی از جنبش مشروطه جالب و گاهی اوقات منحصربهفرد است.
او بیش از نیم قرن در تهران تدریس کرد. در برخی از روزنامههای کثیرالانتشار نوشتند که: در تهران هیچ خانوادۀ تحصیلکردهای نیست مگر دست کم یکی از افراد آن، شاگرد نظام وفا باشد.
شمار آثار نظام وفا بنابر آنچه خودش در مقدمۀ کتاب پیروزی دل و گذشتهها در سال ۱۳۳۰ش اشاره کرده، قریب به بیست اثر است. اسامی آثار نشر یافته از او بدین قرار است: مجلۀ وفا (۱۳۰۲ش)، مثنوی حبیب و رباب (1305ش)، چهلسالگی (1308ش)، یادگار اروپا (۱۳۱۷ش)، ستاره و فروغ (نمایشنامه، ۱۳۲۰ش)، پیوندهای دل (۱۳۲۲ش)، فروز و فرزانه (نمایشنامه، ۱۳۲۳ش)، پیروزی دل یا ناهید و بهرام (1330ش)، گذشتهها (قطعات منثور و منظوم، ۱۳۳۰ش)، حدیث دل (۱۳۳۸ش)، برگزیدهترین اشعار نظام وفا، دیوان نظام وفا، مجموعه آثار نظام وفا.
درگذشت
نظام وفا در حالی که همسر و فرزندی نداشت، سال ۱۳۴۳ش در اثر سکتۀ مغزی و در عزلت، جهان فانی را وداع گفت و بدنش را در آستان حضرت عبدالعظیم، رواق شهید حاج اسماعیل رضایی به خاک سپردند.
منبع: حدیث شوق: منتخباتی از سرودهها و نوشتههای استاد نظام وفا، به کوشش: عبداللّه مسعودی آرانی، تهران: اطلاعات، 1395ش؛ «نقش نظام وفا در جنبش مشروطه ایران و رخدادهای کاشان»، محمّد مشهدی نوشآبادی، چاپ شده در مجله کاشانشناسی، ش12، بهار و تابستان 1393ش.
