(1344-1296ش)، ادیب و نخستین نویسندۀ دستور زبان فارسی به سبک جدید.
زندگی و زمانه
استاد عبدالعظیم قریب گَرَکانی فرزند میرزا علی سررشتهدار، سال 1296ق در روستای گرکان از توابع آشتیان زاده شد. مقدمات زبان فارسی و عربی را در همان روستا نزد پدر آموخت. سال 1311ق به تهران رفت و در مدرسۀ مروی به تحصیل بخشی از علوم دینی (معانی و بیان، فقه، اصول، منطق، حکمت) پرداخت. زبان فرانسه را نیز در مدرسۀ دارالفنون فرا گرفت.
خدمات و افتخارات
سال 1323ق برای تدریس زبان و ادبیات فارسی به مدرسۀ نظام رفت و سال بعد به مدرسۀ علوم سیاسی دعوت شد و تا این مدارس دایر بودند، از استادان محبوب و مشهور آنها بود.
از سال 1326 تا 1329ق در مدرسۀ ایران و آلمان تدریس زبان فارسی را عهدهدار بود. در این مدت شاهد روش تدریس زبان آلمانی و فرانسه به دانشآموزان ایرانی شد که آموزگاران اروپایی یا اروپا رفته بر عهده داشتند. این آگاهی او را به نوشتن کتابهای درسی درباره قواعد زبان فارسی برای دانشآموزان ترغیب کرد. پیش از او در اروپا و ایران کتابهایی در این موضوع نوشته بودند، اما هیچیک برای آموزش در دبستان و دبیرستان مناسب نبود.
استاد قریب، زبان و ادبیات فارسی را در مدارس علمیه، نظام، علوم سیاسی، ایران و آلمان، دارالفنون، دار المعلّمین، بنگاه وعظ و خطابه، دانشگاه تهران و دانشسرای عالی تدریس کرد. همچنین ریاست کمیسیون تدوین دستور زبان فارسی در فرهنگستان اول (تأسیس 1314ق) را برعهده داشت.
وی به پاس خدمت طولانی به فرهنگ ایران، چندین نشان علمی دریافت کرد و در هفتاد سالگی، مجلسِ بزرگداشتی برای تقدیر از پنجاه سال خدمت فرهنگی او برگزار شد.
قریب شعر نیکو میسرود و موضوع آنها بیشتر پند و اندرز بود. گاهی اشعار فکاهی و انتقادی نیز میسرود.
از ویژگیهای ایشان، نپیوستن به هیچ حزب و فرقه و نیز پایبندی به احکام مذهب شیعه امامیه بود. نماز و روزهاش ترک نمیشد و به مستحبات و تلاوت قرآن پایبند بود.
آثار
آثار مهم استاد عبارتاند از: دستور زبان فارسی (4 جلد)، قواعد فارسی (3 جلد)، فرائد الادب (6 جد)، کتاب املا (3 جلد)، قرائت فارسی (با همکاری چند تن دیگر، 2 جلد)، دیوان اشعار، کتاب فارسی، تصحیح کلیله و دمنه، تصحیح گلستان سعدی، تصحیح بوستان سعدی، تصحیح تاریخ برامکه، سخنان شیوا (منتخبِ نثر و نظم فارسی)، و شراکت در تألیف کتابهای درسی فارسی برای دبیرستانها. همچنین چند مقاله از او در نشریات آن زمان به چاپ رسید.
درگذشت
استاد قریب گرکانی، پس از هفتاد سال فعالیت در عرصۀ زبان و ادبیات فارسی، سال 1344ش در تهران درگذشت. مزارش در آستان حضرت عبدالعظیم، رواق آیة اللّه کاشانی واقع است.
فرهنگستان زبان و ادب فارسی برای قدردانی از خدمات فرهنگی استاد قریب، خانۀ قدیمش در روستای گَرَکان را بازسازی کرد و مرکز مطالعات دستور زبان فارسی قرارداد که سال 1378ش افتتاح شد.
منابع: «به یاد استاد عبدالعظیمخان قریب»، بدرالزمان قریب، نامه فرهنگستان، ش14، زمستان 1378، ص2-6؛ «شادروان استاد عبدالعظیم قریب گرکانی»، محمّدحسین تسبیحی، ارمغان، ش36، فروردین 1346ش، ص19-33.
