(1401-1325ش)، عالم مجاهد، محدّث و سیاستمدار.
زندگی و زمانه
آیة اللّه محمّد محمّدی ریشهری، فرزند اسماعیل، آبان ۱۳۲۵ش در شهر ری، در خانوادهای متدیّن دیده به جهان گشود. وی پس از گذراندن تحصیلات ابتدایی، سال ۱۳۳۹ وارد حوزۀ علمیۀ شهر ری (مدرسۀ برهان) شد و یک سال بعد، برای ادامۀ تحصیل به قم رفت و در آن شهر تا پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ ـ به جز مدّت کوتاهی که به دلایل سیاسی، به حوزههای علمیۀ مشهد و نجف مهاجرت کرد ـ به گذراندن مدارج تحصیلی و تدریس اشتغال داشت.
وی سطوح عالی حوزه را نزد اساتید بزرگی همچون آیات عظام: حاج میرزا علی مشکینی، حاج شیخ محمّدفاضل لنکرانی و حاج سیّد محمّدباقر طباطبایی سلطانی شاگردی نمود. همچنین درس خارج اصول را از محضر آیات عظام: حاج شیخ محمّدعلی اراکی و حاج شیخ حسین وحید خراسانی استفاده کرد و درس خارج فقه را از حضرات آیات عظام: حاج میرزا علی مشکینی، حاج شیخ جواد تبریزی، حاج سیّد محمّدرضا گلپایگانی و حاج شیخ مرتضی حائری ـ رحمهم اللّه ـ بهره برد.
ایشان پس از سالها حضور در درسهای خارجِ فقه و اصول، به گواهی برخی اساتید برجستۀ آن روز حوزۀ علمیۀ قم به درجۀ اجتهاد نایل آمد و این درجه، پس از نصب ایشان در دوران حیات امام خمینی و مقام معظّم رهبری به مَناصبی که شرط احراز آنها «اجتهاد» است، بارها تأیید گردید.
آیة اللّه ریشهری از ابتدای نهضت اسلامی بهویژه در جریانات ۱۵ خرداد ۱۳۴۲، با اهداف و دیدگاههای حضرت امام خمینی آشنا شد. او در تاریخ ۲۰/۴/۱۳۴۴ به وسیلۀ ساواک مشهد دستگیر و به زندان محکوم گردید. سال ۱۳۴۵ ضمن تمرّد از شرکت در جلسه دادگاه تجدید نظر ساواک، به نجف اشرف رفت و سال ۱۳۴۶ به ایران بازگشت و حدود هجده ماه در حوزۀ علمیۀ مشهد به تحصیل پرداخت. ایشان در همین مدّت، مجدّداً تحت تعقیب ساواک قرار گرفت و در دادگاه تجدید نظر، بار دیگر به زندان محکوم شد .
آیة اللّه ریشهری سال ۱۳۵۶ به دلیل سخنرانی علیه رژیم شاه در حسینیۀ اصفهانیهای مقیم آبادان از سوی ساواک، ممنوع المنبر شد. همچنین به دلیل سخنرانی در نهاوند، آبادان، مشهد، هرمزگان و زابل علیه رژیم شاه، مورد تعقیب ساواک بود و تظاهرات مردم هرمزگان و زابل در جریان قیام سراسری مردم ایران علیه رژیم، عمدتاً پس از سخنرانیهای ایشان شکل گرفت.
خدمات و افتخارات
آیة اللّه ریشهری در طول زندگی هفتاد و پنج سالهاش، خدمات گوناگونی علمی، فرهنگی و اجتماعی داشت که در ادامه به مهمترین آنها اشاره میشود:
یک . در بُعد تبلیغی، علمی و پژوهشی
آیة اللّه ریشهری از همان نخستین سالهای ورود به حوزه، کار تدریس، منبر و پژوهش را آغاز کرد. تبلیغ را از شهر اهواز آغاز نمود و در ادامه به شهرهای اراک، کاشان، نهاوند، اصفهان و کرمان نیز رفت. ایشان در خلال همین سالها، چند کتاب از دروس مقدّمات حوزه و نیز شرح لمعه را در مدرسۀ کرمانیها درس داد و روزهای پنجشنبه و جمعه که به ری، خانۀ پدرش میرفت، در حرم حضرت عبدالعظیم(ع) برای تعدادی از جوانان آنجا جلسات درس عقاید دایر کرد. علاوه بر این، در زیرزمین خانۀ خود، کار دستهبندی موضوعی روایات کتاب بحار الانوار را شروع کرد که بعداً منتهی به تدوین مجموعۀ روایی میزان الحکمة شد.
وی همچنین به دریافت اجازۀ نقل حدیث از برخی علما و محدّثان بزرگ، از جمله آیة اللّه حاج آقا رضا بهاءالدینی و علّامه سیّد مرتضی عسکری، توفیق یافت. از دیگر موفقیتهای ایشان، میتوان به توفیق حفظ کلّ قرآن کریم اشاره کرد .
افزون بر موارد یاد شده، آیة اللّه ریشهری چندین مرکز علمی آموزشی و پژوهشی را نیز تأسیس کرد و در رشد و بالندگی این مراکز، تلاش چشمگیر داشت. مهمترینِ این مراکز عبارت است از: مؤسسۀ علمی ـ فرهنگی دارالحدیث. این مؤسسه، نخستین و بزرگترین مجموعۀ فرهنگی در زمینۀ حدیث و علوم مربوط به آن است که ریشه در تحقیقات و تألیفات شخصی آیة اللّه ریشهری دارد و در تاریخ ۲۲/۸/۱۳۷۴ مصادف با سالروز ولادت فرخندۀ حضرت فاطمه زهرا با پیام مقام معظّم رهبری و با حضور اندیشمندان و بزرگان حوزه و دانشگاه رسماً افتتاح شد. در بخشی از پیام معظّم له چنین آمده است:
«اکنون تأسیس مجمع دارالحدیث به همّت جناب حجة الاسلام والمسلمین آقای ریشهری که در کار حدیث، گذشته از شوق و علاقه، تبحّر و سابقه و تجربه نیز دارند، این مژده را میدهد که به حصول این خواستهها و نیازها در امر حدیث به تدریج نزدیک خواهیم شد. انشاءاللّه».
حاصل کار این مؤسسه تا سال 1401، انتشار بیش از 250 عنوان در نزدیک به 550 جلد کتاب است که با حضور علمی و اهتمام ویژۀ آیة اللّه ریشهری به صورت فردی و یا گروهی به جامعۀ علمی کشور عرضه شدهاند.
مؤسسۀ دارالحدیث از دو رکن اصلی و چند زیرمجموعه تشکیل میشود:
- دانشگاه قرآن و حدیث که مشتمل بر سه دانشکدۀ: علوم و معارف قرآن، علوم و معارف حدیث، و علوم و معارف اسلامی است.
- پژوهشگاه قرآن و حدیث که از اجزای پرسابقۀ مؤسسۀ دارالحدیث بوده و شامل چهار پژوهشکدۀ: علوم و معارف حدیث، تفسیر اهل بیت، کلام اهل بیت، و اخلاق و روانشناسی اسلامی است.
دو. در بُعد اجتماعی و فرهنگی
افزون بر خدمات یاد شده، وی در نخستین سال پس از پیروزی انقلاب اسلامی، در سمت «حاکم شرع دادگاههای انقلاب اسلامی» شهرهای دزفول، بهبهان، گچساران، بروجرد، رشت و گنبد کاووس خدمت کرد.
با توجّه به اهمّیت حفظ و اصلاح نیروهای مسلّح پس از پیروزی انقلاب اسلامی و به منظور مقابله با توطئههای گروهکهای ضد انقلاب در این رکن مهم، آیة اللّه ریشهری در اواسط سال ۱۳۵۸ به «ریاست دادگاه انقلاب ارتش» منصوب شد.
وی همچنین، نخستین «وزیر اطلاعات» در جمهوری اسلامی ایران است که با کسب آرای اکثریت قاطع نمایندگان وقت مجلس شورای اسلامی سال ۱۳۶۳ به این سمت منصوب شد.
سال ۱۳۶۸ به دادستانی کلّ کشور منصوب شد و تا اوایل سال ۱۳۷۰ در این سمت خدمت کرد. سال ۱۳۶۸ از سوی رهبر معظّم انقلاب اسلامی، حضرت آیة اللّه خامنهای، به عنوان دادستان ویژۀ روحانیت منصوب شد.
وی در ۱۳۶۹ به فرمان رهبر معظّم انقلاب اسلامی، حضرت آیة اللّه خامنهای، به تولیت آستان مقدّس حضرت عبدالعظیم(ع) منصوب گردید. انتصاب ایشان، آغاز تحوّل اساسی در عمران و توسعۀ این مجموعۀ مهم مذهبی بوده است. مطالعۀ اولیه و طراحی پروژهها از همان سال آغاز شد و از سال ۱۳۷۱ به اجرا درآمد. زیربنای تقریبی طرح، یکصد و بیست هزار متر مربع است که در زمینی به مساحت سی و هفت هزار متر مربع احداث شده است.
آیة اللّه ریشهری در دورههای دوم، سوم و پنجم «مجلس خبرگان رهبری»، به نمایندگی از مردم استان تهران حضور داشت.
ایشان در اردیبهشت ۱۳۷۰ به سمت نمایندۀ مقام معظّم رهبری در امور حج و زیارت و سرپرست حجّاج ایرانی منصوب شد که تا دی ماه 1388 ادامه داشت.
او همچنین در دورههای سوم و چهارم مجمع تشخیص مصلحت نظام (1375-1385)، از اعضای حقیقی این مجمع بود.
گفتنی است از آیة اللّه ریشهری بیش از 100 عنوان کتاب در بیش از 200 جلد به یادگار مانده که معروفترین آنها مجموعۀ حدیثی میزان الحکمة است.
درگذشت
آیة اللّه محمّدی ریشهری به علت بیماری زمینهای و داخلی، اواخر سال 1400 در بیمارستان خاتمالانبیاء تهران بستری شد و در شب نخستین روز از سال 1401 در همانجا رحلت کرد. جسم ایشان پس از تشییع، در حرم حضرت عبدالعظیم(ع) در شبستان بالاسر آن حضرت به خاک سپرده شد.
به همین مناسبت، مقام معظّم رهبری پیامی صادر کردند که در بخشی از آن چنین آمده است:
«برای کسانی که از تقوا و سلامت نفس و مجاهدت مستمر این روحانی انقلابی باخبرند، فقدان وی ضایعهای تلخ و اندوهبار است. تنوّع عرصههای مجاهدت این عالم ربانی: علمی، اخلاقی، انقلابی، سیاسی، اداری، که همه با اخلاص و صفا همراه بود، از او شخصیتی کمنظیر پدید آورده بود. اینجانب در طول دهها سال آشنایی، همواره صلاح و پرهیزگاری را در ایشان مشاهده کردهام و امیدوارم این ذخیره ارزشمند موجب رحمت و مغفرت و علوّ درجات وی شود».
منابع: ارجنامۀ آیة اللّه محمّد محمّدی ریشهری، به کوشش: محمّدمهدی معراجی و مهدی مهریزی، ج1، قم: نشر سهل، 1399ش؛ پایگاه اینترنتی آیة اللّه ریشهری: https://www.reyshahri.ir؛ پایگاه اینترنتی مقام معظّم رهبری: https://farsi.khamenei.ir؛ ستارۀ پرفروغ ری: نگاهی به زندگی آیة اللّه محمّد محمّدی ریشهری (ویژهنامۀ چهلمین روز ارتحال)، محمّدمهدی خوشقلب، قم: دارالحدیث، اردیبهشت 1401؛ کارنامۀ آستان مقدّس حضرت عبدالعظیم(ع) در سه دهه تولیت محمّد محمّدی ریشهری (1369-1399)، قم: دارالحدیث، 1400ش.
