(1340-1264ش)، فقیه مجاهد و سیاستمدار برجسته معاصر ایران.
زندگی و زمانه
سیّد ابوالقاسم کاشانی سال 1264ش در تهران به دنیا آمد. پدرش آیة اللّه العظمی حاج سیّد مصطفی حسینی کاشانی از علما و فقهای بزرگ زمانۀ خود بود. سیّد ابوالقاسم، علوم مقدّماتی را در تهران گذراند و در شانزده سالگی همراه پدر رهسپار حوزۀ نجف شد. او در نجف نزد پدر و علمای بزرگی چون آخوند خراسانی و حاج میرزا حسین خلیلی تهرانی به تحصیل ادامه داد و در ۲۵ سالگی به درجه اجتهاد نائل گشت. مرتبه علمی وی چنان بود که آیة اللّه میرزا محمّدتقی شیرازی، مرجع بزرگ تشیّع، برخی استفتائات خود را برای اظهار نظر به وی ارجاع میداد.
خدمات و افتخارات
کاشانی فعالیتهای چشمگیری در زمینههای علمی انجام داد. از جمله این فعالیتها تشکیل مدرسه نوین علوی در نجف بود که خود اداره آن را بر عهده داشت. در این مدرسه علاوه بر علوم و معارف اسلامی، درسهای دیگر از قبیل ریاضیات و حتی فنون نظامی تدریس میشد.
طی سالهای اقامت در عراق، از مسایل سیاسی جهان اسلام و بهویژه ایران غافل نبود تا جایی که در جنبش مشروطۀ ایران (۱۲۸۵ش به بعد) مشاور شخصیتی چون آخوند خراسانی در امور انقلاب مشروطه بود.
سال 1298ش (یک سال پس از پایان جنگ جهانی اول) وقتی که مردم عراق به رهبری آیة اللّه میرزا محمّدتقی شیرازی علیه اشغال کشورشان توسط انگلیس قیام کردند، کاشانی یکی از کارگردانان میدان سیاست و جنگ علیه متجاوزان بود. ازاینرو حکم اعدامش به صورت غیابی صادر شد؛ اما او همراه یکی از رهبران ملی عراق با لباس مبدل، شبانه عازم ایران شد و در تهران مورد استقبال مردم قرار گرفت.
تا سال ۱۳۲۰ش و هجوم قوای متّفقین به ایران، تنها به تدریس میپرداخت، اما پس از آن فعالیتهای سیاسی خود را ازسرگرفت. پس از شهریور ۱۳۲۰ و عزل رضاخان از سلطنت و همزمان با اشغال ایران، به درخواست انگلیسیها آیة اللّه کاشانی در خرداد سال ۱۳۲۳ش دستگیر و بازداشت شد. در مرداد سال 1324ش از زندان آزاد شد و در میان استقبال مراجع، علما و اهالی قم، وارد این شهر شد و سپس در میان انبوه استقبالکنندگان به زادگاهش تهران برگشت.
دوباره در تیر ماه ۱۳۲۵ دستگیر و به بهجتآباد قزوین و سپس به کمره (خمین فعلی) تبعید شد. آیة اللّه سیّد محمّد بهبهانی در مجلس ترحیم آیة اللّه العظمی سیّد ابوالحسن اصفهانی از شاه خواست تا آیة اللّه کاشانی را آزاد کند. شاه نیز پذیرفت. بعد از بازگشت آیة اللّه کاشانی به تهران، در همان ابتدا به نمایندگی در دوره پانزدهم مجلس شورای ملی انتخاب شد.
او که تازه از تبعید به تهران مراجعت کرده بود، سکوت ناشی از خفقان و استبداد حاکم بر فضای میهن را با انتشار اعلامیهای در دی ۱۳۲۶ شکست و به تمام مسلمین جهان در مورد تشکیل دولت غاصب اسراثیل اعلام خطر کرد و نیز مسلمانان را به تظاهرات به نفع مردم فلسطین دعوت کرد و موفق به تشکیل اجتماعاتی به نفع مردم فلسطین شد.
آیة اللّه کاشانی را پس از حادثه تیراندازی به شاه در بهمن ۱۳۲۷ به عنوان عامل اصلی این ترور به قلعه فلکالافلاک خرمآباد و سپس به بیروت پایتخت لبنان تبعید کردند. در خرداد ۱۳۲۹ بنا به دعوت و اصرار دولت، در میان استقبال و تظاهرات پرشکوه مردم وارد ایران شد.
از دیگر اقدامات مؤثر وی، صدور اعلامیه در دی ۱۳۲۹ بود که به موجب آن اجتماع بزرگ چند هزار نفری متشکّل از طبقات مختلف در مسجد شاه سابق تشکیل شد و سخنرانان در مورد ملی کردن صنعت نفت و ابطال قرارداد 1933م سخنرانی کردند.
در بهمن 1330 به نمایندگی دوره هفدهم مجلس شورای ملی از حوزه تهران انتخاب شد.
پس از کودتای ۲۸ مرداد 1332، آیة اللّه کاشانی که علیه انعقاد کنسرسیوم، اعلامیه شدیداللحنی داده بود، به جرم تحریک مردم به مسلح شدن بر ضد قدرت سلطنت در هشتاد سالگی بازداشت شد.
تبلیغات، توطئهها و تخریبها علیه آیة اللّه کاشانی و پدید آوردن اختلاف و تفرقهافکنی از سوی استعمارگران و ایادی آنها، آیة اللّه کاشانی و مریدان ایشان را به انزوا و گوشهگیری و دوری از میدان سیاست سوق داد. این تبلیغات که به هدف ترور شخصیت ایشان صورت گرفت موفق بود و توانست ایشان را از تأثیرگذاری در سیاست ایران باز دارد. البته او دست از تلاش برنداشت و هرجا لازم می دانست با صدور بیانیه، اعلام موضع میکرد. همین مبارزات سیاسی موجب شد تا در دی ماه 1334 بازداشت شود.
در بهمن سال ۱۳۴۰ هنگامی که در بستر بیماری بود، محمّدرضا شاه برای دلجویی نزد ایشان رفت، اما با ورود او آیة اللّه کاشانی پتو را بر سر خود کشید و در حالی که پشت خود را به شاه کرده بود، تنها این جمله را بر زبان راند: «روز قیامت جواب مرا چه خواهی داد؟»
درگذشت
این مجاهد برجسته پس از سالها مبارزه با استعمار انگلستان در عراق و ایران و نیز خدمت به مردم، در اسفند ۱۳۴۰ بر اثر بیماری درگذشت. پیکر وی را پس از تشییع، در حرم حضرت عبدالعظیم، در رواقی که اکنون به نام او نامگذاری شده به خاک سپردند و همزمان در سراسر کشور مراسم مختلف برای این روحانی مبارز برگزار شد. دولت نیز به این مناسبت پنج روز عزای ملی اعلام کرد.
منابع: وبسایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی: https://psri.ir/؛ وبسایت مرکز بررسی اسناد تاریخی: https://historydocuments.ir/؛ مصاحبه دختر آیة اللّه کاشانی: https://psri.ir/؛ مصاحبه سیّد محمود کاشانی (فرزند آیة اللّه کاشانی): https://www.mashreghnews.ir/؛ فصلنامه تاریخ و فرهنگ معاصر، ش6 و 7؛ مجله گنجینه اسناد، ش17 و 18.
