(1307-1234ق)، حکیم و فقیه.
زندگی و زمانه
آقا علی مدرّس طهرانی سال ۱۲۳۴ق در شهر اصفهان به دنیا آمد. پدرش آخوند ملّا عبداللّه مدرّس زنوزی بود که با خانواده و به درخواست فتحعلیشاه به تهران هجرت کرد و به تدریس علوم عقلی و نقلی در مدرسۀ فخریۀ مروی مشغول شد.
آقا علی پس از تحصیل در ادبیات عرب، منطق و اصول فقه، به حلقۀ شاگردان پدر وارد شد و از ایشان در دروس فقه و اصول (شرح لمعه و قوانین) و حکمت (شوارق الالهام، شرح اشارات خواجه نصیرالدین طوسی و مبدأ و معاد ملّا صدرا) بهره برد.
در 23 سالگی و پس از وفات پدر در سال ۱۲۵۷ق برای ادامۀ تحصیل راهی عتبات عالیات شد و پس از مدتی به تهران بازگشت و از آنجا به اصفهان رفت و در علوم معقول از محضر میرزا حسن نوری فرزند آخوند ملّا علی نوری استفاده نمود. آوازۀ علمی ملّا آقا قزوینی که از برترین شاگردان ملّا علی نوری بود، آقا علی را به قزوین کشاند تا از محضر آن حکیم والا که به تعبیر خودش «بحر موّاج و بیکران» بهرهمند گردد.
آقا علی پس از چندی اقامت و تحصیل در قزوین، بار دیگر به اصفهان بازگشت و دوباره خوشهچین محفل پربار میرزا حسن نوری شد. این بار نیز چند سالی در اصفهان ماند و با تکمیل تحصیلات خود، به دارالخلافۀ تهران برگشت.
آقا علی مدرّس، سال ۱۲۷۶ به دعوت مهد علیا، مادر ناصرالدین شاه، در مدرسۀ قاسمخان به تدریس علوم عقلی مشغول شد. مدرسۀ قاسمخان را امیر قاسمخان قاجار قوانلو، پدر مهد علیا، بنا کرده بود. دوران تدریس آقا علی در این مدرسه، هفت سال به طول انجامید. با اتمام بنای مدرسۀ سپهسالار قدیم و وقف آن توسط محمّدخان سپهسالار در سال ۱۲۸۳ق، آقا علی مدرّس طهرانی از مدرسۀ قاسمخان به مدرسۀ سپهسالار منتقل شد و پس از آن بود که با حضور او چراغ حکمت و فقه در آن مرکز علم افروخته گردید.
آقا علی مدرّس از آن تاریخ تا پایان عمر شریفش، به مدت ۲۳ سال، عهدهدار تدریس در مدرسۀ سپهسالار بود و جمع مشتاقان علم و حکمت را به سوی خود جذب کرد.
خدمات و افتخارات
اعتمادالسلطنه در بارۀ خدمات او مینویسد: «در معقول و منقول از جملۀ فحول معدود است. هم در حکمت متعالی تدریس مینماید و هم در کتب فقه استدلالی، و در میان جمیع علمای عصر، در قِصَر قامت و صِغَر جثۀ آن بزرگوار کس دیده نشده است؛ چنان که به علوّ نظر و رفعت شأنش...؛ در استخاره و تفأل به قرآن کریم، نظری آنچنان صائب دارد که اِخبار از ضمیر و غائب میکند... . الغرض امروز ولایت طهران بلکه مملکت ایران به وجود مسعود این بزرگوار همی افتخار میکند و اظهار اعتبار مینماید».
شیخ آقا بزرگ تهرانی نیز مینویسد: «من اواخر عمر او را در تهران درک کردم و بسیار به خدمتش مشرّف شدم. جویندگان معرفت و مشتاقان علوم عقلیه به سوی وی هجوم آورده و به ایشان توجه داشتند؛ او را بزرگ میداشتند و از وسعت معرفت و قوّت عقلی وی متعجب بودند. ایشان قدی کوتاه و بنیۀ ضعیفی داشت و با وجود وزانت و وقار، بسیار متواضع بود. خوشاخلاق بود و سعۀ صدر داشت. انسانی صالح و متشرّع بود و تقوا و ورع شدیدی داشت. دارای نفسی مهذّب و باطنی پاک بود. عارفی بود که به نور خدا و نور ایمان مینگریست. هنگام استخاره با قرآن کریم از نیتهای پنهان و سویدای درون افراد خبر میداد و در این مورد حکایاتی معروف و نمونههای فراوانی از ایشان وجود دارد».
درگذشت
روح بلند آقا علی مدرّس طهرانی سرانجام در ذیالقعدۀ ۱۳۰۷ق در ۷۳ سالگی به ملکوت اعلی پیوست. پیکر پاک آن علامۀ حکیم پس از تشییعی باشکوه، در آستان مقدّس حضرت عبدالعظیم(ع)، جوار مزار حاج ملّا علی کنی به خاک سپرده شد.
منبع: فیضیۀ تهران: دانشنامۀ مفاخر مدرسۀ علمیۀ مروی و سپهسالار قدیم، تهران: واژهپرداز اندیشه، 1400ش، ص129-133.
