(1275 یا 1277-1334ش)، تاریخدان، نویسنده و استاد برجستۀ دانشگاه.
زندگی و زمانه
عباس اقبال آشتیانی، فرزند محمّدعلی سال 1275 یا 1277ش در آشتیان به دنیا آمد. وی پس از آموختن دروس ابتدایی، سال 1288ش به تهران رفت و به مدرسه شرکت راه یافت. پیشرفت او در این مدرسه سبب شد دستاندرکاران مدرسه او را روانه دارالفنون کنند. سال 1304ش با سفر به پاریس، از دانشگاه سوربن لیسانس ادبیات دریافت کرد.
خدمات و افتخارات
استاد اقبال پس از پایان تحصیل، فعالیتهای فرهنگی خود را آغاز کرد. او نخست به تدریس در مراکزی مانند دارالفنون، دار المعلمین مرکزی، مدرسه علوم سیاسی و مدرسه نظام پرداخت و سپس معاونت کتابخانه معارف در مدرسه دارالفنون را پذیرفت. او خارج از مراکز آموزشی، به کار ترجمه، تألیف و تصحیح کتاب میپرداخت و با مجلات مختلف نیز همکاری داشت که حاصل آن چاپ مقالات فراوان در نشریات است.
سال 1312 تا 1317ش بار دیگر روانه پاریس شد و به فعالیت علمی پرداخت. با بازگشت به تهران، تدریس در دانشگاه تهران را آغاز کرد و در کنار آن به عضویت پیوسته فرهنگستان ایران در آمد.
تدریس در دانشگاه، انتشار مجله یادگار و تأسیس انجمن نشر آثار ایران، از فعالیتهای اقبال در این دوره از زندگی بود. سال 1328ش به عنوان رایزن فرهنگی راهی ترکیه شد و چندی بعد به عنوان رایزن فرهنگی به ایتالیا رفت و تا آخر عمر در آنجا زیست.
استاد اقبال آشتیانی به زبانهای عربی و فرانسه تسلط داشت و گاهی شعر هم میسرود. وی را بنیانگذار مقالهنویسی به معنی فنی آن در ایران نیز دانستهاند.
آثار
حدود سیصد مقاله در موضوعات مختلف و بیش از سی تألیف و ترجمه (غالباً در موضوع تاریخ و جغرافیا) و قریب سی تصحیح و تحقیق از استاد اقبال منتشر شده است. برخی از آثار وی بدین قرار است:
تاریخ اکتشافات جغرافیایی و تاریخ علم جغرافیا، تاریخ ایران از صدر اسلام تا استیلای مغول، تاریخ ایران از استیلای مغول تا انقراض قاجاریه، تاریخ ایران از بدو خروج چنگیز تا ظهور امیر تیمور، تاریخ تمدن جدید، تاریخ عمومی ایران، تاریخ مختصر جنگهای بینالمللی اوّل و دوم، تاریخ عالم در قرون معاصر، تاریخ مفصل ایران از استیلای مغول تا اعلان مشروطیت، جغرافیای آسیا و افریقا و اقیانوسیه، جغرافیای اقتصادی و تجارتی ایران و انگلیس و فرانسه و آلمان، جغرافیای ایران در خارجه، و ... .
درگذشت
استاد اقبال، سال 1334ش در حالیکه رایزن فرهنگی ایران در ایتالیا بود درگذشت. پیکرش به ایران منتقل شد و در آستان حضرت عبدالعظیم، رواق شیخ ابوالفتوح رازی دفن گردید.
منابع: اختران فروزان ری و طهران، ص239-240؛ زندگینامه رجال و مشاهیر ایران، ج1، ص243-245؛ دانشمندان و مشاهیر حرم حضرت عبدالعظیم و شهر ری، ج1، ص287-294.
