(1316-1273ق)، عالم ذوفنون و مدیر و استاد مدرسۀ سپهسالار.
زندگی و زمانه
حاج میرزا ابوالفضل کلانتر تهرانی، سال ۱۲۷۳ق در شهر تهران به دنیا آمد. سالهای کودکی را تحت تربیت پدر دانشمند خود میرزا ابوالقاسم کلانتر پشت سر گذاشت و به خاطر استعداد فراوانش در همان سالهای آغازین تحصیل، در ادبیات عرب و فارسی درخششی ویژه یافت. حافظه او چنان قوی بود که هزاران بیت از اشعار فارسی و عربی را حفظ بود. در همان زمان بود که آثاری منظوم در علم صرف و نحو و منطق به رشتۀ تحریر درآورد.
میرزا ابوالفضل، فقه و اصول را در مدرسۀ مروی از محضر پدر بزرگوارش فرا گرفت و پس از درگذشت او، از محضر میرزا عبدالرحیم نهاوندی و سیّد محمّدصادق طباطبایی بهرهمند شد. استعداد و علاقه به تحصیل عرفان نیز او را به محضر پرفیض آقا محمّدرضا قمشهای در مدرسۀ صدر کشاند و در حکمت، به جمع شاگردان میرزا ابوالحسن جلوه پیوست. به این ترتیب، میرزا ابوالفضل در مدتی کوتاه به دانشمندی ذوفنون تبدیل شد که در شعر، ادبیات، فقه، اصول، رجال، حدیث، فلسفه، عرفان و ریاضیات تبحّر داشت.
میرزا ابوالفضل تهرانی سال ۱۳۰۰ق به نجف اشرف مشرّف شد و مدت چند ماه از درس میرزا حبیباللّه رشتی بهره برد. در نجف بود که آوازۀ فضل و استعدادش به گوش میرزای شیرازی در سامرّا رسید و از او دعوت شد تا به حوزۀ علمی سامرّا ملحق شود.
خدمات و افتخارات
میرزا ابوالفضل دعوت میرزای شیرازی را پذیرفت و به سامرّا رفت. او در آنجا علاوه بر ملازمت محفل علمی جناب میرزا، از دروس رجالی محدّث نوری نیز بهره برد و از شیخ محمّدحسین کاظمینی به دریافت اجازۀ اجتهاد مفتخر گردید.
میرزا ابوالفضل همچنان در ملازمت میرزای شیرازی باقی بود تا اینکه سال 1310ق به دعوت جمعی از اهالی تهران در به زادگاه خود، تهران بازگشت.
پس از ورود میرزا ابوالفضل به تهران، یکی از تجار متدین، حیاط خانهاش را مسقف کرد تا ایشان در آن مکان به اقامۀ جماعت و تدریس علوم و معارف دین مشغول شود. با احداث مسجد و مدرسه ناصری (سپهسالار سابق یا مدرسه عالی شهید مطهری کنونی)، میرزا ابوالفضل به عنوان اولین مدیر و مدرّس این مدرسه، آنجا را افتتاح کرد و به جذب و تربیت طلاب علوم دینی در آن مشغول شد و خود نیز به امامت جماعت در مسجد و تدریس در مَدرَسهای آن مشغول شد.
از گزارشهای تاریخی به دست میآید که میرزا ابوالفضل کلانتر با پذیرفتن مدیریت مدرسۀ سپهسالار و نزدیک شدن به دربار قاجار، پایگاه اجتماعی خود را تا حدودی از دست داد.
بنا بر گزارش کتاب موسوعة مؤلفی الامامیة، از میرزا ابوالفضل کلانتر 21 عنوان کتاب به یادگار مانده است.
درگذشت
میرزا ابوالفضل کلانتر در 42 سالگی در ماه صفر ۱۳۱۶ق دار فانی را وداع گفت و پیکرش در آستان مقدّس حضرت عبدالعظیم(ع)، رواق شیخ ابوالفتوح رازی، جوار پدر بزرگوارش میرزا ابوالقاسم کلانتر به خاک سپرده شد.
منبع: فیضیۀ تهران: دانشنامۀ مفاخر مدرسۀ علمیۀ مروی و سپهسالار قدیم، تهران: واژهپرداز اندیشه، 1400ش، ص139-145.
