(1316-1256ش)، از علمای مجاهد و نامدار ایران.
زندگی و زمانه
میرزا محمّد آقازاده خراسانی فرزند آخوند خراسانی(صاحب کفایه)، سال 1256ش در نجف اشرف به دنیا آمد. به دلیل اینکه پدرش از مراجع تراز اول بود، به «آقازاده» شهرت یافت. از همان کودکی به تحصیلات حوزوی رو آورد و پس از خواندن مقدمات و سطح، در درس پدر شرکت جست و پس از سالیانی به اجتهاد رسید.
خدمات و افتخارات
آقازاده سال 1325ق به دستور پدر به مشهد مقدس هجرت کرد و در مسجد جامع گوهرشاد به تدریس علوم دینی پرداخت. خانهاش محل مراجعه مردم و عالمان و بزرگان شهر بود و چون مردم آقازاده را آزاده و روشنفکر میدانستند، به خانه او پناه میبردند. پس از مدتی، ریاست حوزه علمیه مشهد را به دست گرفت و نفوذ چشمگیری میان مردم یافت و در ردیف عالمان تراز اوّل خراسان قرار گرفت.
همچون پدر با جنبش مشروطیت همراه بود، اما با روی کار آمدن رضاخان و شروع برنامههای ضد دینی او، به مخالف سرسخت او تبدیل شد و از اینرو، در روشنگری علیه او و حمایت از علمای معترض و مهاجر اصفهان، نقشآفرین بود. یکی از اقدامات آقازاده که نشان از عمق بینش سیاسی او دارد، اعتراض به اقدام دولت برای گرفتن وام از کشورهای خارجی در سال 1328ق است. او طی تلگرافی به مجلس و دولت، شدت اعتراض خود را اعلام داشت.
نقشآفرینی در قیام مسجد گوهرشاد نیز منجر به دستگیری و تبعید و زندانی شدن او شد، اما شخص رضاخان به حکم زندان راضی نشد و اصرار بر اعدام داشت؛ تا اینکه مجدداً آقازاده در دادگاه نظامی محاکمه و به اعدام محکوم شد. با فشارهای سیاسی علمای عراق، حکم اعدام به اقامت اجباری در تهران تخفیف یافت. آقازاده اواخر عمر را در خانهای در خیابان ری تهران، زیر نظر مأموران شهربانی زندگی کرد.
کتاب القضاء و الشهادات، رسالهای در مبحث الفاظ و حاشیه بر کفایة الاصول از آثار اوست.
شهادت
در دی 1316ش، دو سال پس از واقعه مسجد گوهرشاد، با تزریق آمپولِ مرگ، به شهادت رسید. عدهای از علما و دوستان آقازاده تحت تدابیر شدید امنیتی، پیکر این عالم مجاهد را به حرم حضرت عبدالعظیم حسنی(ع) انتقال دادند و در رواق کنونی آیة اللّه کاشانی به خاک سپردند. رژیم پهلوی از ترس قیام احتمالی مردم در اثر قتل آیة اللّه آقازاده، با برگزاری مراسم رحلت ایشان مخالفت کرد، اما پس از گذشت شش سال (با سقوط رضاخان در شهریور 1320) امکان برگزاری آن در مسجد گوهرشاد فراهم شد.
منبع: وبسایت پژوهشگاه باقرالعلوم: http://pajoohe.ir؛ زندگینامه رجال و مشاهیر ایران، ج1، ص44؛ مرگی در نور، ص423؛ گنجینه دانشمندان، ج7، ص93.
