(1393-1310ش)، عالِم مبارز، سیاستمدار، بنیانگذار و رئیس دانشگاه امام صادق و رئیس مجلس خبرگان رهبری.
زندگی و زمانه
شیخ محمّدرضا در ۱۴ مرداد ۱۳۱۰ش در روستای «کَن» از توابع تهران، در خانوادهای مذهبی به دنیا آمد. پدرش اسداللّه حاج باقری و مادرش فاطمه بود. وی آموزش دورۀ ابتدایی را سال 1317ش در زادگاهش آغاز کرد و پس از پایان این دوره، وارد مدرسۀ علمیه لُرزاده در تهران شد و در پانزدهسالگی لباس روحانیت به تن کرد.
در سال ۱۳۲۷ در ۱۷ سالگی برای ادامۀ تحصیل به قم مهاجرت نمود و از محضر اساتید بزرگ این شهر همچون آیة اللّه سید حسین بروجردی، امام خمینی، علامه طباطبایی، آیة الله رفیعی قزوینی و دیگران بهره برد. در قم طلبهای جوان، فعال و پویا بود و همزمان با تحصیل، با گروه سیاسی فدائیان اسلام آشنا شد و فعالیت سیاسی خود را آغاز کرد. هجده ساله بود که در یک سفر تبلیغی به اردستان (در سال 1328ش) به همراه تعدادی از طلاب دستگیر و به قم تبعید شد. این اقدام موجب واکنش تند آیة الله العظمی بروجردی گردید و در نهایت رژیم شاه آنان را آزاد کرد. وی به همراه گروهی از طلابِ مبارز، «مجمع سیاسی طلاب» را بنیان نهاد.
خدمات و افتخارات
آیة الله مهدوی کنی پس از ازدواج با دختر مرحوم آیة الله زینالعابدین سرخهای از بزرگان تهران، سال ۱۳۴۰ش به تهران بازگشت و به تدریس در مدرسه علمیۀ مروی و اقامۀ نماز جماعت در مسجد جلیلی واقع در میدان فردوسی، مشغول شد. فعالیتهای علمی در حوزه، مانع فعالیت وی در عرصههای فرهنگی و تبلیغی، اجتماعی و سیاسی نشد و او به تأسی از پیامبر اعظم، مسجد را به پایگاهی برای اینگونه فعالیتها تبدیل کرد و همین مسجد، مبدأ بسیاری ازحرکتها و فعالیتهای انقلاب شد.
آیة اللّه مهدوی کنی در آستانۀ انقلاب اسلامی، از سوی امام خمینی به عنوان عضو شورای انقلاب برگزیده شد. با وقوع انقلاب اسلامی و دستیابی بسیاری از مردم به سلاح و بینظمیهای امنیتی اوایل انقلاب و لزوم ساماندهی به امورات کشور، کمیتۀ انقلاب اسلامی تشکیل شد و به پیشنهاد شهید مطهری و پذیرش امام خمینی، ریاست آن، به عهدۀ آیة اللّه مهدوی کنی سپرده شد.
با استعفای دولت بازرگان در پی اشغال لانه جاسوسی در آبان 1358، به عنوان سرپرست وزارت کشور انتخاب شد و زمینۀ برگزاری انتخابات مجلس و ریاست جمهوری را فراهم کرد و با روی کار آمدن دولت جدید، دوباره به عنوان وزیر کشور انتخاب شد. در کوران حوادث سالهای نخست انقلاب، در سال 1360 اقدام به تأسیس «دانشگاه امام صادق» کرد و در همین سال به عنوان دبیر کل «جامعۀ روحانیت مبارز تهران» انتخاب شد.
وقار و وجاهت علمی و دینی و پایگاه اجتماعی خوب او در کنار پایبندی به آرمانهای انقلاب، از او چهرهای قابل اطمینان و شایسته برای سپردن امور در حساسترین بخش تاریخ انقلاب اسلامی ساخت. ازاینرو در کوران حوادث دهۀ 60 و اوجگیری ترورها و شهادت رئیس جمهور رجایی و نخستوزیر باهنر، ایشان به توصیۀ امام خمینی، به عنوان نخستوزیر موقت از مجلس رأی اعتماد گرفت و با مدیریت درست ایشان، مقدّمات برگزاری انتخابات ریاست جمهوری فراهم شد و پس از انتخاب رئیس جمهور جدید، سکّان مدیریت اجرایی کشور به دولت جدید واگذار گردید.
این چهرۀ خدوم و سرافراز در آزمون مدیریتهای گوناگون، از این پس نیز در پیچهای مهم جریان انقلاب، همیشه یکی از مهرههای کلیدی نهضت امام خمینی بود که به چند نمونۀ زیر اشاره میشود:
- عضویت در شورای نگهبان قانون اساسی به عنوان فقیه (دو بار)؛
- نمایندگی حضرت امام خمینی در هیأت حل اختلاف مسئولان نظام و چندین مأموریت مشابه در حوادث مهم دوران انقلاب؛
- عضویت در ستاد انقلاب فرهنگی به حکم حضرت امام خمینی؛
- عضویت در شورای عالی انقلاب فرهنگی به حکم حضرت امام خمینی و مقام معظم رهبری؛
- مسئولیت ستاد کمکرسانی به مردم مناطق بمبارانشده؛
- عضویت در شورای بازنگری قانون اساسی در چهاردهم اردیبهشت 1368ش از سوی امام خمینی؛
- تأسیس مرکز رسیدگی به امور مساجد و ریاست آن؛
- عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام؛
- تولیت حوزۀ علمیۀ مروی به همراه موقوفات وابسته، به حکم حضرت امام خمینی؛
- عضویت در مجلس خبرگان رهبری، و نیز ریاست آن پس از رحلت آیة الله مشکینی.
تلاشهای علمی و آثار مکتوب
با پایان دهۀ 60 و فروکش کردن امواج پرتلاطم این دوره، فرصت کارهای علمی و فرهنگی بیشتری برای ایشان فراهم شد. تدریس خارجِ فقه در دانشگاه امام صادق و مدرسۀ علمیۀ مروی برای دانشجویان و طلّاب دورههای عالی، تدریس و تفسیر آیاتالاحکام و آیات اقتصادی قرآن کریم در دانشگاه امام صادق، تدریس دورههای اخلاق اسلامی در دانشگاه امام صادق و مدرسۀ علمیۀ مروی، صدها سخنرانی علمی در محیطهای حوزوی و دانشگاهی، مصاحبههای علمی گوناگون با مطبوعات و شبکههای تلویزیونی و بالأخره تربیت هزاران جوان دانشگاهی و حوزوی مهذّب و کارآمد، از ثمرات تلاشهای علمی ایشان در این دوران است که تا آخر عمرشان ادامه داشت.
آثاری همچون: تقریرات درس خارج فقه، دروس تفسیر، نقطههای آغاز در اخلاق عملی، اصول و مبانی اقتصاد اسلامی در قرآن، بیست گفتار، شرح دعای افتتاح، از آثار قلمی ایشان به شمار میروند.
درگذشت
این مرد الهی پس از سالها تلاش در مسیر حیات طیّبهای که برگزیده بود، سرانجام به سرمنزل وصال رسید و در صبح روز سهشنبه 29 آبان 1393 در آستانۀ ماه محرم، به ملکوت اعلی پیوست. رهبر شهید انقلاب اسلامی، حضرت آیة اللّه خامنهای ـ قدّس سرّه ـ در پیامی با ابراز تأسف شدید از فقدان این فقیه بصیر، این گونه ایشان را توصیف کردند:
این عالِم بزرگوار همهجا و همهوقت در موضع یک عالم دینی، یک سیاستمدار صادق و یک انقلابی صریح ظاهر شد و هرگز ملاحظات شخصی و انگیزههای جناحی و قبیلهای را به حیطۀ فعالیتهای گسترده و اثرگذار خود راه نداد. این انسان بزرگ و پرهیزگار، همه وزن وزین خود را در همه حوادث این دهها سال، در کفۀ حق و حقیقت نهاد و در دفاع از راه و سیرۀ انقلاب و نظام، کوتاهی نورزید. رحمت و رضوان الهی بر روان پاک او باد.
آیة اللّه مهدوی کنی پس از اقامۀ نماز توسط آیة اللّه العظمی خامنهای قدّس سرّه، پس از وداعی باشکوه، از دانشگاه تهران تا حرم حضرت عبدالعظیم تشییع گردید و بنا بر وصیتش، در کنار مزار فقیه مجاهد بزرگ حاج ملّا علیکنی ـ رضوان اللّه تعالی علیه ـ به خاک سپرده شد.
منابع: خاطرات آیة اللّه مهدوی کنی، دکتر غلامرضا خواجهسروی، انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1385ش؛ «زندگینامه مختصر آیة اللّه محمّدرضا مهدوی کنی»، وبسایت دانشگاه امام صادق: https://isu.ac.ir/، مورخ 9 شهریور 1398؛ وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی:https://irdc.ir/ .
