(1395-1300ق/1354ش)، فقیه و فیلسوف سرشناس در دورۀ قاجار و پهلوی.
زندگی و زمانه
میرزا احمد، چهارمین و آخرین پسر آیة اللّه حاج میرزا محمّدحسن آشتیانی (1248-1319ق) سال 1300ق در تهران به دنیا آمد. او پس از گذراندن دوران کودکی، مقدمات عربی و ادبیات فارسی را آموخت، سپس به خواندن سطوح فقه و اصول در خدمت پدر خود پرداخت و بعد از درگذشت وی (۱۳۱۹ق)، تحصیلاتش را نزد علمای دیگر مانند سیّد محمّد یزدی، میرزا هاشم رشتی، حکیم کرمانشاهی و حکیم اشْکوَری دنبال کرد. در همان دوران تحصیل، در بیست سالگی، با دختر میرزا آقا خان نوری (صدر اعظم ناصرالدین شاه) که بانویی صالحه و عفیفه بود ازدواج نمود.
حدود سی سالگی از تحصیلات سطوح عالی فراغت یافت و به تدریس در مدرسۀ سپهسالار (شهید مطهری کنونی) به تدریس معقول و منقول مشغول شد. سال 1339ق اندکی پیش از روی کار آمدن رضاخان، به قم رفت و در درس حاج شیخ عبدالکریم حائری حضور یافت. طولی نکشید که در ۱۳۴۰ق رهسپار نجف اشرف شد و افزون بر کسب فیض از محضر استادانی چون علامۀ نائینی و آقا ضیاء عراقی، خود نیز مجلس درس فلسفه دایر ساخت. در ۱۳۵۰ق در حالی که 50 سال از عمرش را پشت سر گذاشته بود، به تهران برگشت. ابتدای حضورش در پایتخت، همزمان بود با دورۀ حکومت رضاخان و اقدامات سختگیرانۀ او نسبت به علما و مراکز دینی همچون عمامه از سربرداشتن و تصرّف و تبدیل مدارس دینی به مدارس جدید. وی گویا در همین دوره، تولیت مدرسۀ مروی را به دست میگیرد، گرچه اختیار چندی در نگهداری و ادارۀ آن تا پایان حکومت رضاشاه نداشته، به گونهای که چندی بعد، مدرسۀ مروی تبدیل به دانشکدۀ هنر و معماری (از شعبات دانشگاه تهران) میشود و تا سال 1320 (حدود شش سال) با همین عنوان فعالیت میکرد.
با خروج رضاخان از کشور و انتقال سلطنت به پسرش محمّدرضا، مراکز علوم دینی دوباره به دست علما و فضلای حوزه افتاد. در این میان، مدرسۀ مروی تهران، به همّت آیة اللّه سیّد محمّد بهبهانی از حکومت پس گرفته شد و پس از حدود یک سال، دوباره در اختیار آیة اللّه آشتیانی قرار گرفت.
خدمات و افتخارات
آیة اللّه میرزا احمد آشتیانی، افزون بر ادارۀ مدرسه مروی و موقوفات آن، وقت خود را در تهران به تدریس فقه و اصول و علوم عقلی، تألیف کتاب و ارشاد مردم گذراند. ایشان عارفی خوشاخلاق، متواضع، سلیم النفس، متعبّد و مَثَل اعلای پارسایی بود.
وی در علم فقه، اصول و حدیث، تبحّر و تسلّط ویژهای داشت و از پنج تن از مراجع زمان یعنی میرزا حسین نائینی، حایری یزدی، آقا ضیاء عراقی، سیّد ابوالحسن اصفهانی و حاجآقا حسن بروجردی گواهی اجتهاد داشت. ایشان در تدریس کتب عقلی همچون: شفا، اشارات، اسفار، شواهد، شرح فصوص و مصباح الاُنس، قدرت تام داشت و در پزشکی قدیم و دانشهای ریاضی نیز دستی داشت. خط را بسیار زیبا مینوشت و با تخلّص «واله» شعر میسرود. همچنین از تعلیم و تربیت عموم مردم نیز غافل نبود و مجالسی برای بحثهای اعتقادی و کلامی داشت که اصناف و گروههای مختلفی از مردم در آن شرکت میکردند.
وی در جریان مبارزات انقلاب اسلامی، به صورت مخفیانه، مقسّم شهریۀ امام خمینی در میان طلاب قم بود.
آثار
بر اساس گزارش آیة اللّه رضا استادی، جمعاً ۶۲ کتاب و رساله و حاشیه از آیة اللّه میرزا احمد آشتیانی بهجا مانده که بیش از ۲۷ کتاب و رسالۀ آن به چاپ نرسیده است. از تألیفات چاپنشدۀ ایشان ۳۲ حاشیه است که وی آنها را بر کتابهای معتبر فقهی، اصولی، حکمی، معانی و بیان، عرفانی، صرف و نحو عربی و هیأت و منطق نوشته است.
درگذشت
آیة اللّه میرزا احمد آشتیانی در تیرماه 1354 در 95 سالگی درگذشت و پس از تشییعی باشکوه، در ری، آستان حضرت عبدالعظیم(ع)، مقبرۀ خانوادگی به خاک سپرده شد.
منابع: دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج11، مدخل «آشتیانی، میرزا احمد»، نوشتۀ مجدالدین کیوانی؛ فیضیۀ تهران: دانشنامۀ مفاخر مدرسۀ علمیۀ مروی و سپهسالار قدیم، اثر حمید سبحانی صدر، تهران: واژهپرداز اندیشه، 1400ش، ص352-365.
