(1328-1254ش)، فقیه مبارز و عارف برجسته.
زندگی و زمانه
سال 1254ش در اصفهان و در خانوادهای روحانی به دنیا آمد. پدرش، محمّدجواد حسینآبادی (بیدآبادی)، از مجتهدان اصفهان و از شاگردان شیخ محمّدحسن نجفی و شیخ مرتضی انصاری بود.
شاهآبادی علوم مقدماتی را نزد پدر و برادرش میرزا احمد حسینآبادی اصفهانی فرا گرفت. سال 1304ق همراه پدر به تهران رفت و آنجا پس از طی دورۀ سطح، در درسهای میرزا محمّدحسن آشتیانی، میرزا ابوالحسن جلوه و میرزا محمّدهاشم اشکوری شرکت کرد. همچنین نزد سرتیپ عبدالرّزاق خان بُغایری (که از شاگردان پدرش بود) ریاضیات آموخت. تا 1320ق در تهران به تدریس علوم دینی و تربیت طلاب پرداخت. آنگاه به اصفهان رفت و پس از دو سال راهی نجف و سپس سامرّا شد.
در اقامت دو ساله در نجف، از درسهای آخوند ملّا محمّدکاظم خراسانی، شریعت اصفهانی و میرزا حسین خلیلی تهرانی بهره برد، تا آنجا که به او اجازۀ اجتهاد دادند. در این مدت توانست حاشیهای بر کتاب کفایة الاُصول آخوند خراسانی بنویسد. در سامرّا نیز در درسهای میرزا محمّدتقی شیرازی حاضر شد و از وی نیز اجازۀ اجتهاد دریافت کرد.
پس از هشت سال اقامت در عتبات عالیات به اصفهان بازگشت و پس از مدتی به دلیل اصرار مردم تهران، از اصفهان به تهران رفت و در آنجا ساکن شد. از آنجا که منزل وی در خیابان شاهآباد بود، به «شاهآبادی» مشهور شد. از 1330 تا 1347ق به مدت هفده سال در تهران به ترویج معارف اسلامی و نماز جماعت پرداخت. او پس از به قدرت رسیدن رضاشاه پهلوی، در اعتراض به جلوگیری از تشکیل مجالس مذهبی از سوی وی، در حرم حضرت عبدالعظیم(ع) تحصّن کرد، ولی پس از یازده ماه به خواهش برخی مراجع به این کار پایان داد. او در 1307ش تهران را به قصد قم ترک کرد.
شاهآبادی در قم، کتابهای الفصول الغرویة فی الاُصول الفقهیة (در اصول)، ریاض المسائل (در فقه)، اسفار اربعه ملّا صدرا (در حکمت)، منازل السائرین خواجه عبداللّه انصاری و شرح فصوص الحکم قیصری (در عرفان) را درس میداد.
دوباره در 1314ش به تهران بازگشت. ابتدا حدود دو سال در مسجد امینالدوله واقع در بازار چهل تن، امام جماعت بود و پس از مدتی محل برگزاری نماز جماعت و تبلیغ خود را به یکی از شبستانهای مسجد جامع منتقل کرد. شاهآبادی در این ایام همچون گذشته علیه اقدامات رضاشاه سخنرانی و تبلیغ میکرد. وی علاوه بر سخنرانی بر ضد اقدامات دینستیزانه حکومت، به تدریس و تربیت طلاب علوم دینی و ترویج معارف اسلامی میپرداخت.
برخی اقدامات وی عبارتاند از: پایهگذاری جلسات هیئتهای مذهبی در منازل، تعلیم مسائل دینی به نوجوانان به کمک برخی معلمان در منزل خویش و سخنرانی هفتگی برای اولیای آنها، ترویج فرهنگ امر به معروف و نهی از منکر، تأسیس صندوقهای قرضالحسنه به منظور کمک به تهیدستان و جلوگیری از روی آوردن محتاجان به مؤسسات و بانکهای ربوی، و پایهگذاری دفتری به نام «بیت المال» به منظور جمعآوری وجوه شرعی اعم از خمس و زکات.
شاگردان
آیة اللّه شاهآبادی در قم شاگردان بسیار داشت که امام خمینی از برجستهترین آنان و نزدیکترین به ایشان به شمار میآمد. از دیگر شاگردان شاهآبادی میتوان به این عالمان و مجتهدان اشاره کرد: میرزا هاشم آملی، سیّد شهابالدین مرعشی نجفی، محمّد ثقفی تهرانی، آخوند ملّا علی معصومی همدانی، سیّد موسی مازندرانی، سیّد رضا بهاءالدینی، شهابالدین ملایری، سیّد مصطفی خوانساری، میرزا حسن یزدی، میرزا خلیل کمرهای، سیّد علی بهشتی بابلی و سیّد حسن احمدی (داماد آیة اللّه شاهآبادی).
آثار
از آیة اللّه شاهآبادی کتابهای فراوانی برجا مانده که برخی از آنها نشر یافته و بعضی دیگر هنوز به چاپ نرسیدهاند. تعدادی از رسالهها و کتابهای چاپ نشدۀ ایشان، پس از رحلتشان در اختیار حضرت امام خمینی قرار گرفتند که سال ۱۳۴۳ش در جریان حملۀ ساواک به کتابخانه و منزل ایشان در قم، همراه آثاری از خودشان ربوده شدند.
درگذشت
آیة اللّه شیخ محمّدعلی شاهآبادی در آذر 1328ش درگذشت و در آستان حضرت عبدالعظیم(ع)، کنار قبر شیخ ابوالفتوح رازی به خاک سپرده شد.
منبع: دانشنامۀ جهان اسلام، ج26، مدخل «شاهآبادی»، نوشتۀ شهرام صحرائی.
