(1306-1220ق)، مرجع تقلید صاحبنفوذ دورۀ ناصرالدینشاه.
زندگی و زمانه
حاج ملّا علی فرزند قربانعلی، سال ۱۲۲۰ق در روستای کَن متولد شد. به دلیل برخورداری از هوش سرشار، خیلی زود خواندن و نوشتن را فرا گرفت و از چهارده پانزده سالگی، حسابها و ادارۀ املاک خاندان خود را به عهده گرفت.
ملّا علی شوق فراوانی به تحصیل علم داشت، اما خانوادۀ او راضی نمیشدند، تا آنکه سرانجام در ۲۰ سالگی توانست رضایت آنان را برای تحصیل به دست آورد و مقدمات علوم و سطوح متعارف را در مدرسۀ مروی تهران فراگیرد. سپس برای تکمیل تحصیلات، به نجف اشرف هجرت کرد و در آنجا از شاگردان برجسته شیخ محمّدحسن نجفی صاحب جواهر شد؛ به نحوی که استاد بر روی منبر تدریس، به مقام اجتهاد او تصریح کرد.
حاج ملّا علی علاوه بر اساتید نجف، از محضر اساتید بزرگ کربلا نیز بهره برد. اساتید دیگر او در طول بیست سال اقامت در حوزۀ نجف و کربلا عبارتاند از: شیخ حسن بن شیخ جعفر کاشفالغطاء، سیّد اسداللّه بن محمّدباقر شفتی اصفهانی، شیخ مشکور حولاوی نجفی، سیّد ابراهیم موسوی قزوینی (صاحب ضوابط)، شریفالعلمای مازندرانی و شیخ مرتضی انصاری.
سال 1244ق در نجف کتابی در علم اصول تألیف کرد و سپس مشغول نگارش کتابی در فقه شد. سال ۱۲۶۲ق به قصد زیارت حضرت علی بن موسی الرضا(ع) و تجدید دیدار با والدین و بستگان خود، به سوی وطن، عزم سفر کرد و با استقبال علمای شهر روبرو شد و درخواست برخی از آنها برای حضور در تهران، او را در این شهر ماندگار کرد.
خدمات و افتخارات
آیة اللّه ملّا علی کنی در آغاز حضور در تهران، همچنان از نظر مالی و معیشتی در مضیقه بود تا اینکه زمینی بزرگ خرید که قناتش خشک شده بود. وی با احیای قنات، زمین را زیر کشت برد و از محصول آن به ثروتی دست یافت که منشأ خیرات و برکات بسیار شد.
آقابزرگ تهرانی مینویسد: «محصول مزارع حاج ملّا علی کنی هزاران تومان به قیمت آن روزگار میشد و با انجام کارهای خیر، پیوسته رشد کرده و شکوفا میگشت. ایشان از این محل به توانگری رسید و حق این نعمت را به طور کامل ادا کرد. از بخششهای او چشمههای نیکوکاری جوشیدن گرفت و بذل و انفاق به تمامی طبقات نیازمندان، از اهل علم و شرافت و دین، فزونی یافت، به ویژه زنان بیسرپرست، یتیمان و فقرا که ایشان چون پدر به آنها رسیدگی میکرد».
مقام علمی، جایگاه معنوی و دست بخشندۀ حاج ملّا علی، او را چنان محبوب دلهای مردم ساخت که روزبهروز بر اقبال عمومی به ایشان افزوده شده و جمع مقلّدانش در تهران و شهرهای دیگر رو به زیادی گذاشت. هنوز ده سال از حضور حاج ملّا علی کنی در ایران نگذشته بود که انبوه مقلّدان او برای آگاهی از فتاوای فقهی ایشان، تقاضای نگارش و انتشار رسالۀ احکام شرعی از آن مرجع عظیمالشأن نمودند؛ و اینگونه بود که رسالۀ فارسی ارشاد الامّة در سال ۱۲۷۱ق یعنی یازده سال قبل از وفات شیخ مرتضی انصاری، به زیور طبع آراسته شد. حاج ملّا علی کنی به مقام مرجعیت بزرگی نائل آمد و وسعت زعامت او تمام شهرهای ایران را دربرگرفت، به گونهای که برای هیچ یک از مراجع معاصر و مراجع قبل و بعد از او چنین موقعیتی حاصل نشد.
پس از گذشت بیست سال از حضور حاج ملّا علی کنی در ایران، او دیگر مجتهد تراز اول شده بود. گویا در اواخر دهۀ ۱۲۹۰ق تولیت مدرسۀ مروی و موقوفات و رقبات بسیار آن در دستان توانمند حاج ملّا علی کنی که در جایگاه اعلم علمای دارالخلافه بود، قرار گرفت. یکی از اقدامات خاص حاج ملّا علی کنی در دورۀ تولیت آن مدرسه، دعوت از مدرّسان کمنظیری است که از نظر مقام علمی و شیوۀ تدریس، در جایگاه برتری قرار داشتند و کرسی تدریسشان در این مدرسۀ مبارک شور و نشاط علمی خاصی به آن بخشید و طلاب و فضلای بسیاری در آن دوره از محضر آنان بهره بردند؛ عالمانی چون: میرزا ابوالقاسم کلانتر تهرانی و میرزا عبدالرحیم نهاوندی.
از حوادث مهم دوران حیات حاج ملّا علی کنی که نام درخشانی از او در تاریخ معاصر ایران برجای گذاشت، نقش تأثیرگذار ایشان در مخالفت و مقابله با قرارداد ننگین رویتر بود که به لغو این معاهدۀ خیانتبار انجامید.
از حاج ملّا علی کنی بیش از ده عنوان کتاب گرانبها بهجا مانده که توضیح المقال فی علم الدرایة و الرجال از آن جمله است.
درگذشت
آیة اللّه حاج ملّا علی کنی در محرم ۱۳۰۶ق در ۸۶ سالگی رحلت کرد. پیکر مطهرش از تهران تا شهرری تشییع و در آستان مقدّس حضرت عبدالعظیم(ع)، رواق کنونی آیة اللّه کاشانی دفن شد.
منابع: فیضیۀ تهران: دانشنامۀ مفاخر مدرسۀ علمیۀ مروی و سپهسالار قدیم، تهران: واژهپرداز اندیشه، 1400ش، ص106-126؛ طبقات اعلام الشیعه، ج۱۶، ص۱۵۰۴؛ «مروری بر زندگانی و مبارزات آیت اللّه العظمی حاج ملّا علی کنی»، در: مجموعه مقالات بزرگداشت آیت اللّه العظمی حاج ملّا علی کنی، ص۱۲۶.
