احکام امر به معروف
الف ) معنای امر به معروف و نهی از منکر چیست ؟
« معروف » آن است که عقل و شرع آن را نیک و خوب بداند و « منکر » آن است که عقل و شرع آن را ناپسند و بد بداند . بنابراین آنچه که نیک است ـ اعم از امور فرهنگی ، اعتقادی ، اقتصادی ، عبادی ، اخلاقی ، سیاسی ، جسمی ، روانی و ... ـ معروف است و کلیه آنچه که ناپسند است ، مشمول منکر می گردد . پس امر به معروف ، به معنای « فرمان دادن به کار خوب » و نهی از منکر ، به معنای « بازداشتن از کار بد » است.
ب ) چه چیزهایی معروف و چه چیزهایی منکر به شمار می رود.
بهترین راه برای به دست آوردن مصداق های معروف و منکر ، مراجعه به شرع مقدس است . بعضی از معروف ها عبارت است از : تقوا یعنی انجام واجبات و ترک محرمات ، احسان و نیکی ، توکل ، حسن ظن به خدا ، توبه ، تلاوت قرآن ، شکر خدا ،مشورت ، دعا ، اخلاق نیک ، بردباری ، ایستادگی در راه دین ، خوف از خدا ، انفاق ، اندیشیدن و تفکر ، عفو و بخشش ، فرو بردن خشم ، جهاد ، نماز ، روزه و ... بخشی از منکر ها نیز عبارت است از : کفر ، نفاق ، دوستی با کافران و ستم ، خیانت به بیت المال ، کتمان حق ، دین فروشی ، بخل ، کرنش در برابر دشمن ، بدگمانی ، دروغ ، تهمت ، ایجاد اختلاف ، ریاست طلبی ، حسادت ، قطع رحم و ...
ج ) چند تذکر در مورد امر به معروف و نهی از منکر :
1 . ایـن فریضـه از تکالیـف همگانی اسـت و همه مسلمـانان باید آن را پاس بدارند . این چنین نیست که در زمان اقتدار حاکمیت اسلامی ، این فریضه تنها بر دوش نیروهای انتظامی و قوه قضاییه و سایر نهادهای دولتی قرار داشته باشد ؛ بلکه تک تک آحاد مردم به انجام این فریضه موظفند . امر به معروف و نهی از منکر ، واجب کفایی است و چنانچه عده ای به اجرای آن بپردازند و به گسترش معروف و از بین بردن منکر اقدام ورزند ، انجام دادن آن از دیگران ساقط می شود .
2. در اجرای فریضه امر به معروف و نهی از منکر ، بین زن و مرد تفاوتی نیست و هر دو گروه در این راستا وظیفه و مسؤولیت دارند.
3 . یکی از مراتب امر به معروف و نهی از منکر اقدام و برخورد عملی با شخص گنه کار است ؛ ولی به فتوای مراجع تقلید ، این امر باید (1)با اجازه حاکم شرع و مسؤولان اسلامی انجام گیرد و بدون اجازه آنها جایز نیست.(2)
4 . این فریضه دارای شرایطی است که بدون فراهم آمدن آنها ، انجام دادن آن بر شخص واجب نیست, بلکه در برخی موارد نیز حرام است.
1 ـ مراتب امر به معروف
پرسش 1 مراتب امر به معروف و نهی از منکر کدام است؟
مراتب امر به معروف و نهی از منکر عبارت است از:
1 . انکار قلبی گناه و منکر و علاقه قلبی به معروف ،
2 . انکار زبانی گناه و امر زبانی به معروف ،
3 . اقدام عملی که همان طور که قبلاً گفته شد باید با اجازه حاکم شرع انجام پذیرد .
2 ـ شرایط امر به معروف
پرسش 2 . شرایط امر به معروف و نهی از منکر کدام است؟
1.آمر و ناهی باید معروف و منکر را بشناسد.
2. احتمال دهد امر و نهی او تأثیر دارد.
3. امر و نهی مفسده ای ( ضرر جانی ، مالی مهم و آبرویی ) نداشته باشد.
4 . تارک معروف و عامل منکر ، بر ادامة شیوه خود اصرار داشته باشد.
3 ـ موارد امر به معروف
پرسش 3 . از نظر شرعی امر به کدام یک از معروف ها و نهی از کدام منکرها واجب است؟
در واجبات و محرمات امر و نهی واجب است و در مستحبات امر و نهی از مستحب است . (3)
4 ـ شرایط امر به معروف (شرایط امر به معروف نسبت به کسی که آگاهی ندارد )
پرسش 4 . آیا برکسی که از احکام شرعی و راه و روش امر به معروف آگاهی ندارد ، امر به معروف واجب است؟
خیر واجب نیست ؛ ولی باید شرایط و مسائل امر به معروف را یاد بگیرد تا دچار اشتباه نگردد.(4)
5 ـ وظیفه امر به معروف
پرسش 5 . اگر کسی عملی را مرتکب شود که مرجع تقلید شخص دیگری آن را حرام می داند؛ ولی به نظر مرجع تقلید خودش جایز است ؛ آیا باید او را از آن عمل نهی کند؟
خیر ، نهی از منکر در این مورد واجب نیست.(5)
پرسش 6 . آیا کسی که خودش به معروف عمل نمی کند و مرتکب گناه می شود ؛ حق دارد دیگران را امر و نهی کند؟
آری ، بر او هم واجب است که با تحقّق شرایط ، امر به معروف و نهی از منکر کند . البته باید بداند که اگر بخواهد سخنش در قلب دیگران جای گیرد و تأثیر بگذارد ، با عمل و رفتار خود می تواند ، به این هدف دست یابد.(6)
7 ـ وظیفه نیروی انتظامی
پرسش 7 . در زمان حکومت اسلامی ، اگر نیروی انتظامی در برخورد با مفاسد اجتماعی از خود جدیت نشان ندهد ، وظیفه مردم چیست؟ آیا باید براساس فریضه امر به معروف و نهی از منکر اقدام کنند؟
بر همه مکلفان ، امر به معروف و نهی از منکر واجب است و اگر نیروی انتظامی به این فریضه عمل نکند ، تکلیف از دیگران ساقط نمی شود ؛ بلکه با فراهم بودن شرایط آن بر سایرین نیز واجب است البته چنانچه نیاز به اقدام و برخورد فیزیکی باشد ، این امر بدون اجازه حاکم شرع جایز نیست.(7)
8 ـ امر به معروف بد حجاب
پرسش 8. وظیفه مردم در قبال بد حجابی و مفاسد موجود در جامعه چیست؟
وظیفه هر فردی امر به معروف و نهی از منکر است ؛ ولی باید به شرایط و مراتب آن توجه داشت باشد.(8)
9 ـ نگاه به نامحرم
پرسش 9 . هرگاه نهی از منکر باعث نگاه به زنان کم توجّه و آرایش کرده شود ، آیا باز هم واجب است؟
نهی از منکر ، ملازم با نگاه کردن نیست و نگاه های قهری و اتفاقی ، اشکال ندارد.(9)
10 ـ امر به معروف پدر و مادر
پرسش 10 . اگر پدر و مادر انسان مرتکب گناه شوند ، آیا نهی از منکر آنان بی احترامی محسوب نمی شود؟
خیر ، نهی از منکر آنان ـ با فراهم بودن شرایط آن ـ بر فرزند واجب است البته سعی کند این کار را با سخن نرم و اخلاق نیک ، انجام دهد و این امر ، بی احترامی به آنان محسوب نمی شود و اگر تأثیر نکرد وظیفه دیگری ندارد.(10)
11 ـ تکرار امر به معروف
پرسش 11 . در فریضه امر به معروف و نهی از منکر ، آیا یک بار تذکر دادن کافی است ، یا باید چندین بار تکرار کند؟
اگر در تکرار تذکّر ، احتمال اثر می دهد ، باید تکرار کند.(11)
12 ـ حکم غیبت
پرسش 12 . کسی که از شخصی غیبت کرده یا شنیده است ، آیا باید رضایت فرد غیبت شده را به دست آورد؟
خیر ، کسب رضایت او واجب نیست ؛ ولی باید از این گناه توبه کند.(12)
13 ـ دروغ مصلحتی
پرسش 13 . دروغ مصلحتی چه حکمی دارد؟
« دروغ مصلحتی » به معنای رایج نزد مردم ـ که در واقع « دروغ منفعتی » است ـ حرام است. موارد جواز از دروغ در اسلام مشخص است ؛ از جمله آنها وجود مصلحت اهم ( مثل حفظ جان مؤمن و یا رفع نزاع بین دو مسلمان)است.(13)
14 ـ لباس شهرت
پرسش 14 . منظور از لباس شهرت چه لباسی است؟
لباس شهرت ، لباسی است که پوشیدن آن برای شخص ـ به جهت جنس پارچه ، رنگ ، کیفیت دوخت و یا مندرس بودنش ـ معمول نبوده و خلاف شأن انسان به حساب آید ؛ به طوری که اگر آن را در برابر مردم بپوشد ، توجه آنان را به خود جلب کرده اشت و انگشت نما می شود.(14)
پرسش 15 . حکم پوشیدن لباس شهرت را بیان کنید؟
پوشیدن لباسی که موجب شهرت و انگشت نمایی شود ، حرام است.(15)
تبصره پوشیدن لباسی که موجب هتک حرمت و خواری شخص شود ، به فتوای همه مراجع حرام است.
16 ـ لباس جنس مخالف
پرسش 16 ـ پوشیدن هر لباس زنان برای مردان و بالعکس چه حکمی دارد؟
بنا بر احتیاط واجب پوشیدن لباس مختص به جنس مخالف،در صورتی که آن را زیّ و پوشش قرار دهد جایز نیست.(16)
[1] طبق برخی فتاوا بنابر احتیاط واجب است.
[2] مکارم ، استفتاءات ج 2 ، س 1377 ؛ صافی ، جامع الاحکام ، ج 2 ، س 1456 ؛ سیستانی ، منهاج الصالحین ج 1 ، 1773
[3] توضیح المسائل مراجع ، م 2786
[4] توضیح المسائل ، م 2791
[5] تحریر الوسیله / ج 1 / باب شرائط امر به معروف و نهی از منکر
[6] تحریر الوسیله / ج 1 / شرائط امر به معروف و نهی از منکر
[7] توضیح المسائل مراجع ، م 2824
[8] اجوبـﺔ الاستفتاءات ، س 1086 و 1277
[9] اجویـﺔ الاستفتاءات ، س 1085 و 1067
[10] اجوبـﺔ الاستفتاءات ، س 1068
[11] استفتاء از دفتر مراجع
[12] امام ، استفتاءات ، ج 2 گناهان کبیره ، س 16 و 21
[13] امام استفتاءات ، ج 2 گناهان کبیره ، س 4
[14] توضیح المسائل مراجع ، م 845
[15] توضی المسائل مراجع ، م 845
[16] توضیح المسائل ، م 852
