(1283 یا 1272-1349ش)، محقق، استاد دانشگاه و دارای خدمات فرهنگی فراوان.
زندگی و زمانه
استاد سید محمد فرزان فرزند علیاکبر سال 1272 یا 1283ش در روستای سندادان در هشت فرسخی بیرجند به دنیا آمد. دروس مکتبخانه را در همان روستا آموخت و سال 1327ق با خانواده جهت ادامه تحصیل به بیرجند مهاجرت کرد.
وقتی که مادر، دو فرزندش سید محمد و سید حسن را نزد عالم بروجرد برد، او خاطرۀ ورود مادر سیّد رضی و سیّد مرتضی بر شیخ مفید را به یاد آورد و نوید داد که در آینده نزدیک هر دو برادر از دانشمندان برجسته شوند و همین هم شد.
سید محمد در مدرسۀ شوکتیه به تحصیلات جدید مشغول شد و بهسرعت پیشرفت چشمگیر کرد؛ بهطوری که توجه معلمان را جلب کرد و درخشندهترین شاگرد مدرسه شناخته شد. پس از چند سال به مشهد مهاجرت کرد و به حلقۀ درس استادانی چون ادیب نیشابوری، حاج آقا حسین قمی و آیة اللّه خراسانی پیوست.
زمانی در درس ادیب نیشابوری شرکت کرد که نیازی به اصل درس نداشت، بلکه برای استفاده از طرز بیان او حضور مییافت. او علاوه بر زبان عربی، به زبانهای انگلیسی و فرانسه نیز تسلط داشت.
پس از تحصیل علوم حوزوی در مشهد، در سال 1297ش به بیرجند بازگشت و ابتدا در مدرسه شوکتیه تدریس کرد و مدتی هم ریاست آن را بر عهده گرفت. در همان سال به سیستان مأمور شد و در آن شهر و برخی شهرهای جنوبی کشور، منشأ خدماتی شد.
در سال 1314، به تهران آمد و چند ماه بعد، به ریاست ادارۀ فرهنگ شهرستان شاهرود و پس از آن ریاست ادارۀ فرهنگ سیستان و بلوچستان و نیز بیرجند و قائنات منصوب شد.
خدمات و افتخارات
استاد فرزان، در سال 1331 دو باره به تهران آمد و چند سال در مراکزی همچون: مؤسسه وعظ و خطابه، دانشکدههای معقول و منقول (الهیات و معارف اسلامی) و ادبیات دانشگاه تهران تدریس کرد و نشر مقالههای محقّقانهاش، سبب شهرت علمی وی شد تا آنجا که به عضویت کمیسیون تصحیح و انتخاب کتب درسی درآمد.
استاد فرزان افزون بر خدمات علمی و آموزشی، با مساعدت مردم، سی و چند باب دبستان در نقاط مختلف کشور، بهویژه در شهرهای جنوبی تأسیس کرد. وی دوستدار اهل بیت بود و آیات قرآن را حفظ داشت. نماز و عبادتش هرگز ترک نمیشد و دیگران را سفارش به دینداری و قرائت قرآن میکرد.
آثار
وسواس او در صحیح بودن نوشتهها مانع از این شد که او کتابی بنویسد؛ اما در نوشتن بسیاری از کتابها مورد مشورت قرار میگرفت. با این حال مقالههای محقّقانه متعدّد از او به چاپ رسید که بعدها در کتابی تحت عنوان مقالات فرزان چاپ شد. عنوان تعدادی از مقالات چنین است:
در اطراف کلیله و دمنۀ بهرامشاهی، نظری به حواشی کلیله و دمنه، نظری در حواشی مرزباننامه، نظری در تصحیح چهار مقاله، چند نکته در تصحیح دیوان حافظ، صورت صحیح بیت حافظ، معنای دو بیت از حافظ، امثال قران کریم، معنای کلمه «کضیم»، ترجمۀ قرآن از پاینده، درباره ترجمه قرآن، یادداشتهای متفرقه در باب بوستان سعدی، معنای بیتی از سعدی.
درگذشت
در آخرین سال زندگی غالباً بیمار بود و به زحمت به ادای فریضه نماز تا واپسین دم مراقبت داشت. در بستر دست از مطالعه برنداشت و بر کتابها حاشیه مینوشت.
سال 1349ش در تهران چشم از جهان بست و در آستان حضرت عبدالعظیم ، رواق شیخ ابوالفتوح رازی دفن شد.
منابع: وبسایت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی: https://darmian.farhang.gov.ir/؛ اختران فروزان ری و طهران، ص246.
