(1386-1298ش)، فقیه، عارف و استاد اخلاق.
زندگی و زمانه
میرزا عبدالکریم سال 1298ش در خانوادهای مذهبی از اهالی خیابان ایران تهران، به دنیا آمد. پدرش کارمند فرمانداری و صاحبمنصب بود، ازاینرو به «علیخان» شهرت داشت. در همان دوران کودکی، پدر را از دست داد و مادر ـ که تا پانزده سالگی او در قید حیات بود ـ سرپرستی وی را به عهده گرفت.
بعد از فوت مادر، دو سه سالی در منزل دایی خود به سر برد اما با توصیه شیخ محمّدحسین زاهد، امام جماعت مسجد امینالدوله تهران و استاد و مربی سالهای آغازین تحصیلاتش، تصمیم گرفت از نظر مالی مستقل شود. او که دانشآموز دبیرستان دارالفنون بود و در کنار آن توانسته بود به زبانهای عربی، انگلیسی و فرانسه مسلط شود، امکان شغلیابی برایش فراهم بود. ازاینرو، کارپردازی یکی از تاجران بازار تهران را برعهده گرفت و برای آن که بتواند نمازش را در اوّل وقت بخواند، حاضر شد مزد بسیار کمتر از عرف بازار بگیرد.
ایشان در سال آخر متوسطه، تحصیل در دبیرستان را رها کرد و در یکی از حجرههای مسجد جامع تهران ساکن شد و به تحصیل علوم حوزوی پرداخت. با رسیدن به سن سربازی، وی برای رهایی از خدمت سربازی ـ که آن را کمک به ظلم میدانست ـ به تغییر نام و نامخانوادگی خود از «کریم صفاکیش» به عبدالکریم حقشناس اقدام کرد.
دروس مقدماتی و سطح حوزه را نزد علمای تهران گذراند و افزون بر آن، به فراگیری دروس عقلی و عرفان همت گماشت. در سال ۱۳۱۸ش برای تکمیل تحصیلات حوزوی به قم رفت و در دروس خارج فقه و اصول آقایان: سیّد محمّد حجّت کوهکمری و سیّد محمّدتقی خوانساری، و درس فلسفه و اخلاق امام خمینی شرکت میکرد. وی به همراه شهید مرتضی مطهری به بروجرد رفت تا از درس خارج فقه آیة اللّه بروجردی بهره ببرد. پس از استقرار آیة اللّه بروجردی در قم، سال ۱۳۲۴ش در درس آن مرجع شرکت کرد. همچنین وی در یکی از سفرهایش به عراق، با عالم بزرگوار نجف، سیّد ابوالقاسم خویی دیدار کرد و در پی یک بحث علمی، آیة اللّه خویی اجتهاد ایشان را تأیید نمود.
سالهای حضور در حوزه قم (1318-1331ش) سرشار از امید و تلاش میگذشت و پیوسته بر کمالات علمی او افزوده میشد؛ اما با رحلت شیخ محمّدحسین زاهد، امام جماعت مسجد امینالدوله تهران، جمعی از اهالی بنا بر وصیت آن مرحوم، نزد آیة اللّه بروجردی رفتند و از ایشان خواستند تا وی را برای این کار به تهران اعزام کند. او بر ادامۀ تحصیل در قم تمایل داشت ولی وقتی در این باره با همحجرهاش آقا روحاللّه خمینی مشورت کرد، با تشویق او روبهرو شد. بدین ترتیب، آیة اللّه حقشناس با درخواست مردم تهران و با توصیه امام خمینی و حکم آیة اللّه بروجردی به تهران بازگشت و امامت مسجد امینالدوله را برعهده گرفت.
خدمات و افتخارات
آیة اللّه حقشناس در مسجد امینالدوله، به اقامۀ نماز جماعت، وعظ، سخنرانی و تدریس مشغول بود. وی همچنین تدریس در مدرسۀ فیلسوفالدوله و سپهسالار قدیم (شهید مطهری فعلی) و مدتی نیز ریاست این دو مدرسه را بر عهده داشت.
وی در تربیت نیروهای جوان و راهنمایی و سازماندهی جوانان تهران نقش داشت. با هدایت و راهنماییهای او، «هیئت مؤید» توسط جمعی از جوانان تهران تأسیس شد و این هیئت، نقطه آغاز شکلگیری هیئتهای مذهبی در بازار تهران بود که در سال ۱۳۴۱ش ذیل عنوان هیئتهای مؤتلفه اسلامی، متحد شدند.
وی از سال ۱۳۴۹ش از روحانیان تراز اوّل تهران بود که به ترویج امامخمینی و آیة اللّه خوئی میپرداختند. با استناد به صحیفه امام میتوان گفت که او از سال ۱۳۵۳ش، از وکلای شرعی امامخمینی در تهران بوده و در ارسال وجوهات شرعی به ایشان نقش داشته است.
ایشان پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مدتی اقامه نماز جماعت و سخنرانی در مسجد دانشگاه صنعتی امیرکبیر تهران را برعهده گرفت و سپس به تدریس دروس فقه و نیز فلسفه در مدرسه عالی شهید مطهری (سپهسالار قدیم) ادامه داد. با آغاز جنگ تحمیلی، از امام خمینی برای مشارکت در جنگ کسب تکلیف کرد که امام وظیفه ایشان را تدوام کار تربیت و ارشاد جوانان و مردم دانستند.
آیة اللّه حقشناس اهل سیر و سلوک و همه وقت در مراقبه نفس خویش بود، اما شگفت آنکه هیچگاه کارهای غریب از ایشان دیده نشد. مانند همه، درس میخواند، مباحثه میکرد و ... . در واقع همۀ سیر و سلوک او از یک طرف صبر بر بلایا، امراض و مشکلات، و از طرف دیگر خدمت به خلق خدا بود و با همین راه و رسم، به وارستگی رسید و کامیاب شد.
در تمام دورۀ انقلاب و پس از پیروزی آن، با جدیت از امام خمینی پیروی میکرد و افکار و نظرات ایشان را تأیید میکرد، و به شخص ایشان ارادت فراوان میورزید.
در دورۀ سخت جنگ تحمیلی صدام، روزهای بمباران و موشکباران، با اینکه تهران خالی شده بود، خانه و محله را ترک نکرده و به مسجد میآمد، و دائماً نگران مردم بود. چندین بار برای رفع مشکلات عمومی و سخت مردم، چهلۀ زیارت عاشورا را با شرایط و آداب سخت آن انجام داد. برای پایان یافتن جنگ، یک دورۀ چهل روزه زیارت مبارک مزبور را خواند و فرمود: «تا دو ماه دیگر جنگ تمام است»، و همین طور هم شد، جنگ پایان یافت.
حضرت آیة اللّه خامنهای رهبر معظم انقلاب اسلامی ـ دام ظلّه ـ در پیام تسلیت خود، ایشان را اینگونه توصیف کردهاند: «عالِم ربانی و اخلاقی... این روحانی پرهیزکار و پاکنهاد به خاطر تربیت جوانهای مؤمن و معرفتجوی در طول دهها سال، حق بزرگی بر گردن همه مشتاقان معارف اسلامی دارد و امید است برکات ناشی از نفس پاک و مؤثر ایشان همواره مستدام گردد...».
درگذشت
آیة اللّه میرزا عبدالکریم حقشناس پس از سالها تلاش در مسیر هدایت و ارشاد خلق، سرانجام یکم مرداد ماه سال ۱۳۸۶ش در ۸۸ سالگی در تهران به دیدار حق شتافت و پیکر مطهرش در حرم عبدالعظیم(ع)، شبستان بالاسر، به خاک سپرده شد.
منابع: پایگاه اطلاعرسانی آیة اللّه جاودان: https://new.javedan.ir/؛ آینۀ معرفت: زندگینامه آیة اللّه حقشناس، محسن دریابیگی، دانشنامه پژوهه: http://pajoohe.ir، انتشار در 12 مهر 1394؛ در محضر حضرت آیة اللّه میرزا عبدالکریم حقشناس، علی قنبریان، تهران: صبا، 1395؛ «زندگینامه آیة اللّه عبدالکریم حقشناس» در وبسایت تبیان: https://article.tebyan.net ؛ ویکی امام خمینی: https://fa.wiki.khomeini.ir/؛ یادنامه عالم ربانی آیة اللّه حاج میرزا عبدالکریم حقشناس، گردآوری و تدوین: مؤسسه ایمان ماندگار، قم: مطیع، 1392.
